Πάγωμα κονδυλίων για βοσνιακό αυτοκινητόδρομο

Σε ένα εργοτάξιο στην κεντρική Βοσνία, τα μηχανήματα έχουν μείνει ακίνητα πάνω σε έναν ημιτελή αυτοκινητόδρομο. Οι εργασίες σε τμήμα περίπου 21 χλμ. του Διαδρόμου Vc σταμάτησαν, αφού η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, ο δανειοδοτικός βραχίονας της ΕΕ, ανέστειλε τη χρηματοδότηση λόγω υποψιών για παρατυπίες στις δημόσιες συμβάσεις (24sata, 24 Chasa). Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη δεν είναι κράτος-μέλος της ΕΕ. Ο δρόμος όμως χρηματοδοτήθηκε με ευρωπαϊκά κεφάλαια και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί ζητούν πλέον να διαπιστώσουν πώς χρησιμοποιήθηκαν.

Η Autoceste FBiH, η εταιρεία αυτοκινητοδρόμων της Ομοσπονδίας της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, παρέδωσε σε ευρωπαϊκά όργανα κατά της απάτης έγγραφα για τις συμβάσεις και την κατασκευή της περιόδου 2018-2022 (24 Chasa, 24sata). Στην υπόθεση εμπλέκονται και οι βοσνιακές εισαγγελικές αρχές. Ο ίδιος ο διάδρομος είναι ένας άξονας βορρά-νότου που συνδέει τη Βουδαπέστη, μέσω της ανατολικής Κροατίας και του Σαράγεβο, με το κροατικό λιμάνι του Πλότσε στην Αδριατική, και θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα μεταφορών στα Δυτικά Βαλκάνια.

Ποιος παγώνει, ποιος ερευνά, ποιος διώκει

Τρεις θεσμοί που συνδέονται με την ΕΕ εξετάζουν την υπόθεση, αλλά ο καθένας διαθέτει διαφορετικό εργαλείο.

Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων έχει τον πιο άμεσο μοχλό πίεσης. Ως δανειστής, μπορεί να αναστείλει ή να αρνηθεί εκταμιεύσεις όταν οι διαδικασίες ανάθεσης ενός έργου θεωρούνται προβληματικές (EIB). Αυτό συνέβη εδώ: η ροή των χρημάτων σταμάτησε και μαζί της σταμάτησε και η κατασκευή.

Η OLAF, η διοικητική υπηρεσία της ΕΕ για την καταπολέμηση της απάτης, ερευνά υποθέσεις πιθανής απάτης που αφορούν ευρωπαϊκό χρήμα και μπορεί να εισηγηθεί την ανάκτηση κονδυλίων ή τη διαβίβαση φακέλων σε εισαγγελικές αρχές. Δεν μπορεί όμως να ασκήσει η ίδια ποινικές διώξεις (OLAF, Κανονισμός 883/2013).

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία είναι ο ποινικός βραχίονας του συστήματος. Δημιουργήθηκε από συμμετέχοντα κράτη-μέλη της ΕΕ για να διώκει αδικήματα εις βάρος του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού (EPPO). Η Βοσνία όμως δεν είναι συμμετέχον κράτος, άρα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν έχει εκεί την ίδια άμεση αρμοδιότητα που διαθέτει εντός της ΕΕ (Κανονισμός 2017/1939). Δεν έχει διευκρινίσει ποια είναι η νομική οδός που της επιτρέπει να μπει στην υπόθεση: τα ευρωπαϊκά κονδύλια, πιθανός σύνδεσμος με συμμετέχον κράτος-μέλος μέσα στην αλυσίδα των συμβάσεων ή κάποια μορφή συνεργασίας με τις βοσνιακές αρχές. Η διάκριση έχει σημασία, επειδή καθορίζει πόσα μπορούν να ελέγξουν απευθείας οι Ευρωπαίοι εισαγγελείς και πόσα εξαρτώνται από τα δικαστήρια της Βοσνίας.

Μέχρι στιγμής δεν έχει δημοσιοποιηθεί επίσημη έκθεση της OLAF, δικόγραφο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας ή αιτιολογημένη απόφαση της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Οι συγκεκριμένοι ισχυρισμοί για την υπόθεση βασίζονται σε δημοσιεύματα περιφερειακών μέσων που επικαλούνται δηλώσεις της Autoceste FBiH, όχι σε θεσμικά έγγραφα που έχουν δοθεί στη δημοσιότητα.

Ποιος πληρώνει και ποιος κερδίζει

Οι άμεσοι χαμένοι είναι απολύτως συγκεκριμένοι: εργολάβοι, εργαζόμενοι και κοινότητες κατά μήκος ενός παγωμένου αυτοκινητοδρόμου. Η Βοσνία χάνει επίσης αξιοπιστία, επειδή οι Βρυξέλλες αξιολογούν έργα στις υποψήφιες προς ένταξη περιοχές και με βάση το αν οι κυβερνήσεις μπορούν να τα κατασκευάζουν, να τα τεκμηριώνουν και να τα διαχειρίζονται σωστά (Support4Partnership).

Η Κροατία έχει άμεσο συμφέρον. Ο Διάδρομος Vc τροφοδοτεί το λιμάνι του Πλότσε στην Αδριατική και η ολοκλήρωση της διαδρομής επηρεάζει την εμπορική εμβέλεια του λιμανιού (Jutarnji). Ένα παγωμένο έργο στη Βοσνία γίνεται, στην πράξη, παγωμένος οικονομικός σύνδεσμος για την Κροατία.

Αντίθετα, το ευρωπαϊκό σύστημα κατά της απάτης μπορεί να αποκομίσει ένα χρήσιμο προηγούμενο. Αν η ΕΕ δείξει ότι μπορεί να σταματά εκταμιεύσεις όταν ένα έργο εκτός Ένωσης εμφανίζει ενδείξεις παρατυπιών, οι κυβερνήσεις έχουν ισχυρότερη απάντηση απέναντι στους ψηφοφόρους που φοβούνται ότι τα κονδύλια της διεύρυνσης χάνονται μέσα σε αδύναμους διοικητικούς μηχανισμούς. Η Βοσνία κινδυνεύει ήδη να χάσει ευρωπαϊκή χρηματοδότηση σε ευρύτερη κλίμακα λόγω αργών μεταρρυθμίσεων και δυσκίνητης διοίκησης (Večernji.ba). Μια ορατή υπόθεση επιβολής κανόνων ενισχύει το επιχείρημα ότι η διαδρομή του χρήματος δεν σκοτεινιάζει στα σύνορα της ΕΕ.

Εκεί όπου σταματά η ευρωπαϊκή ισχύς

Η υπόθεση δείχνει ότι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί μπορούν να επιβάλλουν δημοσιονομική πειθαρχία όπου εμπλέκεται ευρωπαϊκό χρήμα, ακόμη και εκτός κράτους-μέλους. Μπορούν να ζητούν έγγραφα, να ερευνούν και να παγώνουν χρηματοδότηση μέσω των δικλίδων που διαθέτει ο δανειστής.

Το ποινικό τέλος της υπόθεσης όμως εξαρτάται ακόμη από τους εισαγγελείς και τα δικαστήρια της Βοσνίας. Η OLAF εισηγείται. Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων παγώνει τις εκταμιεύσεις. Η εμβέλεια της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας μέσα σε ένα μη συμμετέχον κράτος παραμένει, τουλάχιστον δημόσια, νομικά αδιευκρίνιστη. Το αν η υπόθεση θα οδηγήσει σε ποινική λογοδοσία ή απλώς σε έναν ημιτελή αυτοκινητόδρομο είναι ερώτημα που μπορεί να απαντήσει μόνο το σύστημα δικαιοσύνης της Βοσνίας.