Απεσταλμένος της ΕΕ χωρίς εντολή για Κύπρο

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετοιμάζεται να ορίσει ειδικό εκπρόσωπο για τη διαδικασία επίλυσης του Κυπριακού, βάζοντας έναν ευρωπαϊκό παίκτη σε μια διπλωματία την οποία, τυπικά και θεσμικά, εξακολουθεί να καθοδηγεί ο ΟΗΕ. Ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Χριστοδουλίδης επιβεβαίωσε τον Ιούνιο ότι ονόματα είχαν συζητηθεί με την πρόεδρο της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν (Kathimerini Cyprus). Ωστόσο, δεν έχει δημοσιευθεί απόφαση του Συμβουλίου, απόφαση της Επιτροπής ή κείμενο εντολής που να αποσαφηνίζει τι ακριβώς θα μπορεί να κάνει αυτό το πρόσωπο. Η απόσταση ανάμεσα στην ανακοίνωση και στην πραγματική εξουσία είναι το κρίσιμο σημείο.

Η Επιτροπή δεν μπορεί να διαπραγματευθεί, αλλά τίποτα δεν λειτουργεί χωρίς αυτήν

Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ μεσολαβεί ανάμεσα στις δύο κοινότητες της Κύπρου και στις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις, δηλαδή την Ελλάδα, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο (UN Good Offices Mission). Η Κομισιόν δεν μπορεί να διαπραγματευθεί εδάφη, αποχώρηση στρατευμάτων ή κατανομή εξουσιών. Αυτά ανήκουν στα μέρη και στη διαδικασία του ΟΗΕ.

Ο ρόλος της Επιτροπής είναι αναντικατάστατος για πιο πρακτικούς λόγους. Όταν η Κύπρος εντάχθηκε στην ΕΕ, το Πρωτόκολλο αριθ. 10 ανέστειλε την εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου στις περιοχές όπου η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Οι κανόνες της ΕΕ για την ελεύθερη κυκλοφορία, τα τελωνεία, τις κρατικές ενισχύσεις και τις ρυθμίσεις στα σύνορα δεν εφαρμόζονται στον βορρά.

Αν υπάρξει κάποτε συμφωνία, αυτοί οι κανόνες θα πρέπει να τεθούν σε ισχύ. Για να γίνει αυτό, χρειάζεται νομική πρόταση της Επιτροπής και ομόφωνη απόφαση στο Συμβούλιο, όπου αποφασίζουν οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών. Κάθε κυβέρνηση έχει δικαίωμα βέτο. Ο απεσταλμένος δεν έχει κανένα.

Η Κομισιόν έχει ήδη παρουσία στο πεδίο. Σύμφωνα με τον Πολίτη, η ΕΕ έχει δεσμεύσει από το 2006 πάνω από 760 εκατ. ευρώ σε επιχορηγήσεις, τεχνική βοήθεια και υποτροφίες για την τουρκοκυπριακή κοινότητα, με στόχο την προετοιμασία της επανένωσης και χωρίς αυτό να συνεπάγεται αναγνώριση (Aid Regulation). Ένας απεσταλμένος θα μπορούσε να συνδέσει τη διπλωματία του ΟΗΕ με ένα πραγματικό πακέτο εφαρμογής. Οι Βρυξέλλες μπορούν να μειώσουν τεχνικά εμπόδια. Δεν μπορούν, με έναν κανονισμό, να λύσουν το πολιτικό πρόβλημα.

Η πίεση ανήκει στις κυβερνήσεις, όχι στον απεσταλμένο

Η Αθήνα και η Λευκωσία θέλουν ο απεσταλμένος να υπηρετήσει έναν συγκεκριμένο σκοπό: να συνδέσει το Κυπριακό με τα απτά ευρωπαϊκά οφέλη που ζητεί η Τουρκία. Η αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, η απελευθέρωση των θεωρήσεων και η παγωμένη ενταξιακή διαδικασία είναι κίνητρα που ενδιαφέρουν την Άγκυρα, αλλά δεν μπορεί να τα προσφέρει ένας απεσταλμένος της Κομισιόν. Απαιτούν κοινή απόφαση των κυβερνήσεων της ΕΕ, ώστε να παρακρατηθούν μέχρι να υπάρξει κίνηση της Τουρκίας στο Κυπριακό (CNA, Protothema). Ο Χριστοδουλίδης περιγράφει αυτή τη γραμμή ως «σταδιακή, αναλογική και αναστρέψιμη»: η πρόοδος στις ευρωτουρκικές σχέσεις να κινείται παράλληλα με την πρόοδο στο Κυπριακό.

Στις 8 Ιουλίου, η φον ντερ Λάιεν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα πίεσαν τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην Άγκυρα, συνδέοντας τη δυναμική στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας με την επανεκκίνηση των προσπαθειών επίλυσης (Fakti, Kathimerini Cyprus). Δύο ημέρες αργότερα, διευκρίνισαν ότι οι Βρυξέλλες θα στηρίξουν, δεν θα αντικαταστήσουν, τη διαδικασία του ΟΗΕ.

Το πρόβλημα είναι ότι οι κυβερνήσεις της ΕΕ δεν έχουν την ίδια διάθεση να μετατρέψουν την Κύπρο σε βασική πύλη των σχέσεων με την Τουρκία. Η Γερμανία αντιμετωπίζει την Τουρκία ως αναγκαίο εταίρο στο ΝΑΤΟ στη νοτιοανατολική πτέρυγα, με σημασία για την ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα και τη συνεργασία στην αμυντική βιομηχανία (SWP, Tagesschau). Το Βερολίνο στηρίζει τη σύνδεση ΟΗΕ και ΕΕ, αλλά οι δημόσιες τοποθετήσεις του δείχνουν ότι θεωρεί τη σχέση με την Τουρκία πολύ ευρύτερη για να κλειδωθεί πίσω από ένα μόνο ζήτημα. Παρόμοια είναι και η ιταλική ανάγνωση: το μεταναστευτικό, η Λιβύη, η ενέργεια και η σταθερότητα στη Μεσόγειο ωθούν τη Ρώμη να κρατά ανοιχτούς πολλούς διαύλους με την Άγκυρα (Formiche).

Οι θέσεις που έχουν δημοσίως καταγραφεί δείχνουν ότι η Ελλάδα και η Κύπρος είναι οι μόνες κυβερνήσεις που θέτουν το Κυπριακό ως κεντρικό όρο για τις ευρωτουρκικές σχέσεις. Έτσι ο απεσταλμένος βρίσκεται σε μια γνώριμη θέση για την Κομισιόν: τεχνικά απαραίτητος, αλλά πολιτικά εξαρτημένος από πρωτεύουσες που έχουν άλλες προτεραιότητες.

Η εντολή που λείπει

Ο απεσταλμένος μπορεί να βοηθήσει στην εφαρμογή μιας συμφωνίας. Δεν μπορεί να υποχρεώσει τις κυβερνήσεις να χρησιμοποιήσουν τα ευρωπαϊκά κίνητρα προς την Τουρκία ως μοχλό πίεσης. Ο διορισμός επιβεβαιώνει τον αναντικατάστατο ρόλο της Κομισιόν ως νομικού μηχανικού μιας μελλοντικής λύσης: χωρίς τις Βρυξέλλες, το Πρωτόκολλο αριθ. 10 παραμένει παγωμένο και καμία συμφωνία ειρήνης δεν μπορεί να λειτουργήσει πλήρως μέσα στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Αυτό που δεν επιβεβαιώνει είναι ότι οι κυβερνήσεις της ΕΕ θα βάλουν πραγματικούς όρους σε αποφάσεις του Συμβουλίου. Μόνο αυτό θα μετέτρεπε έναν τεχνοκρατικό απεσταλμένο σε πολιτική πίεση. Και η εντολή για κάτι τέτοιο δεν έχει δημοσιευθεί.