Η ΕΕ πιέζει την Τουρκία μέσω εμπορίου

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να ορίσει νέο απεσταλμένο για το Κυπριακό, στη θέση του Γιοχάνες Χαν, ο οποίος παραιτήθηκε τον Μάρτιο. Ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης δηλώνει ότι η ΕΕ έχει «τον πιο αποφασιστικό ρόλο» στη νέα προσπάθεια, μετά τις συζητήσεις του για τον διορισμό με την πρόεδρο της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα (Cyprus Mail). Ο διορισμός είναι, τυπικά, διαδικαστικός. Στην πράξη όμως ανοίγει ένα δύσκολο ερώτημα: αν η ΕΕ μπορεί να μετατρέψει το οικονομικό της βάρος σε πραγματική διπλωματική πίεση στο μακροβιότερο παγωμένο πρόβλημα της Ευρώπης.

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει ο απεσταλμένος

Ο απεσταλμένος δεν θα είναι μεσολαβητής. Την ευθύνη των συνομιλιών για τη διευθέτηση την έχει ο ΟΗΕ. Η απεσταλμένη του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν κινείται μεταξύ Λευκωσίας, Άγκυρας, Αθήνας και Βρυξελλών, με στόχο να προετοιμάσει πιθανή διευρυμένη συνάντηση στα τέλη Ιουλίου ή τον Αύγουστο (Yeni Safak). Ο ρόλος του ευρωπαϊκού απεσταλμένου είναι διαφορετικός: να ευθυγραμμίσει τα εργαλεία της ΕΕ με ό,τι μπορεί να παραγάγει η διαδικασία του ΟΗΕ.

Η ΕΕ ελέγχει την πρόσβαση στην τελωνειακή ένωση που η Τουρκία θέλει να εκσυγχρονίσει, τα κριτήρια για τη χαλάρωση των θεωρήσεων εισόδου που επιδιώκει η Άγκυρα, τη βοήθεια προς την τουρκοκυπριακή κοινότητα βάσει του Κανονισμού 389/2006, καθώς και τους κανόνες εμπορίου κατά μήκος της διαχωριστικής γραμμής μέσω του Κανονισμού για την Πράσινη Γραμμή. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Απριλίου 2024, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων χαράσσουν την κατεύθυνση της Ένωσης, περιέγραψε την προσέγγιση προς την Τουρκία ως «σταδιακή, αναλογική και αναστρέψιμη» (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Η αποστολή του απεσταλμένου είναι να κάνει αυτό το πλαίσιο αιρεσιμότητας να λειτουργήσει στην πράξη, όχι μόνο στα συμπεράσματα των Βρυξελλών.

Μία θεσμική λεπτομέρεια θα κρίνει τα περιθώρια δράσης του. Ένας απεσταλμένος που στηρίζεται από την Επιτροπή συντονίζει κυρίως εργαλεία της Επιτροπής: εμπορικούς όρους, χρηματοδοτική βοήθεια, κανονιστικά πρότυπα. Ένας πλήρης ειδικός εντεταλμένος της ΕΕ, διορισμένος από το Συμβούλιο, όπου αποφασίζουν οι υπουργοί Εξωτερικών, βάσει των Συνθηκών της ΕΕ, θα είχε ευρύτερο πολιτικό βάρος. Η μορφή του διορισμού θα δείξει και πόση πραγματική επιρροή θα διαθέτει.

Πού σπάει η πίεση

Η Τουρκία απορρίπτει την αφετηρία της διαδικασίας. Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν είπε στην Ολγκίν στις 15 Ιουνίου ότι η Άγκυρα στηρίζει λύση δύο κρατών και ζητεί κυριαρχική ισότητα για τους Τουρκοκυπρίους (Yeni Safak). Αυτή η θέση συγκρούεται ευθέως με το πάγιο πλαίσιο του ΟΗΕ, το οποίο προβλέπει ένα ενιαίο επανενωμένο κράτος, με δύο αυτοδιοικούμενες ζώνες που θα μοιράζονται την ομοσπονδιακή εξουσία, μία ελληνοκυπριακή και μία τουρκοκυπριακή. Η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία και αντιμετωπίζει το νησί ως μόνιμο εμπόδιο στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας (Κέντρο Ευρωπαϊκής Μεταρρύθμισης, Έκθεση της Επιτροπής για την Τουρκία 2025).

Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Τουφάν Ερχιουρμάν χαράσσει διαφορετική γραμμή. Δέχεται τη συμβολή της ΕΕ σε εμπόριο, βοήθεια και ρύθμιση, αλλά υποστηρίζει ότι οι Βρυξέλλες δεν μπορούν να καθίσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, επειδή η Κύπρος είναι ήδη κράτος-μέλος και άρα η ΕΕ είναι μέρος της υπόθεσης, όχι ουδέτερος παίκτης (Politis).

Το τρίτο εμπόδιο βρίσκεται στο εσωτερικό της ίδιας της Ένωσης. Ο εκσυγχρονισμός της τελωνειακής ένωσης και η απελευθέρωση των θεωρήσεων για την Τουρκία απαιτούν ευρεία συμφωνία των κρατών-μελών και, σε κρίσιμα σημεία, ομοφωνία, πράγμα που σημαίνει ότι μία χώρα μπορεί να μπλοκάρει την πορεία. Η Γαλλία παραμένει επιφυλακτική απέναντι στη χαλάρωση των θεωρήσεων για Τούρκους πολίτες. Η Γερμανία δίνει βάρος στη λειτουργική σχέση της με την Τουρκία για το μεταναστευτικό και τη συνεργασία στο ΝΑΤΟ και δύσκολα θα στηρίξει μια κλιμάκωση με αποκλειστικό άξονα την Κύπρο, αν αυτή τη διαταράσσει (Tagesschau). Κάθε πρωτεύουσα στηρίζει τον απεσταλμένο για δικούς της λόγους. Και κάθε στήριξη έχει ενσωματωμένο όριο.

Γιατί η Λευκωσία θέλει τις Βρυξέλλες δεσμευμένες

Ο Χριστοδουλίδης υποστηρίζει ότι μόνο οι Βρυξέλλες μπορούν να συνδέσουν την πρόοδο στο Κυπριακό με ανταλλάγματα που πράγματι ενδιαφέρουν την Τουρκία. Ο ΟΗΕ μπορεί να συγκαλέσει συνομιλίες, αλλά δεν μπορεί να προσφέρει στην Άγκυρα ταξίδια χωρίς βίζα ή αναβαθμισμένη εμπορική πρόσβαση.

Η συγκυρία ταιριάζει και με μια ευρύτερη μετατόπιση. Η Κύπρος έχει αναβαθμίσει γρήγορα το προφίλ της στην ασφάλεια, μέσω φερόμενης συμφωνίας καθεστώτος δυνάμεων με τη Γαλλία και αμερικανικών επενδύσεων στην αεροπορική βάση της Πάφου (Ίδρυμα Ρομπέρ Σουμάν, Diplomat Magazine). Η αυξανόμενη στρατιωτική της αξία δίνει στη Λευκωσία μεγαλύτερο βάρος όταν ζητεί από την ΕΕ να αντιμετωπίσει σοβαρά τις διπλωματικές της προτεραιότητες. Ο απεσταλμένος είναι το θεσμικό επίπεδο αυτής της στρατηγικής.

Τα προηγούμενα δείχνουν ότι χρειάζεται υπομονή. Ο διάλογος της ΕΕ για τη Σερβία και το Κόσοβο οδήγησε σε συμφωνία το 2013, η οποία παραμένει εν μέρει ανεφάρμοστη. Ο ειδικός εντεταλμένος της ΕΕ στη Βοσνία λειτουργεί εδώ και χρόνια, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προειδοποιεί ότι οι παρεμποδίσεις εξακολουθούν να μπλοκάρουν τη μεταρρύθμιση (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Οι ευρωπαίοι απεσταλμένοι μπορούν να οργανώσουν συμφωνίες. Η επιβολή της εφαρμογής τους είναι άλλη υπόθεση.

Ο νέος απεσταλμένος μπορεί να κρατήσει το Κυπριακό ορατό μέσα στις Βρυξέλλες και να εμποδίσει την εξομάλυνση των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας να αποσυνδεθεί από τους κυπριακούς όρους. Αν τα κράτη-μέλη αφήσουν τους φακέλους της Τουρκίας να προχωρήσουν χωρίς ουσιαστικές παραχωρήσεις στο Κυπριακό, ο απεσταλμένος θα μείνει συντονιστής χωρίς μοχλό πίεσης, μια θέση στην οποία οι Βρυξέλλες έχουν βρεθεί και στο παρελθόν.