Συμφωνία επιστροφών ΕΕ–Νιγηρίας περιμένει ευρωβουλευτές

Ο επίτροπος της ΕΕ για τη Μετανάστευση Μάγκνους Μπρούνερ και η υπουργός Εξωτερικών της Νιγηρίας Μπιάνκα Οντουμέγκου-Οτζούκου υπέγραψαν την πρώτη συμφωνία επανεισδοχής μεταξύ των δύο πλευρών στην Αμπούτζα, την Τρίτη 10 Νοεμβρίου, σύμφωνα με το αυστριακό δίκτυο ORF. Στόχος είναι να επιταχυνθούν οι απελάσεις Νιγηριανών που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην Ευρώπη. Η συμφωνία δεν έχει ακόμη νομική ισχύ, οι όροι της δεν έχουν δοθεί στη δημοσιότητα και οι απελάσεις εξακολουθούν να εξαρτώνται από ταξιδιωτικά έγγραφα που μπορούν να εκδώσουν μόνο οι νιγηριανές αρχές.

Ένα υπογεγραμμένο κείμενο που παραμένει εκτός δημόσιας πρόσβασης

Μια συμφωνία επανεισδοχής δεσμεύει μια χώρα να δεχθεί πίσω ανθρώπους που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην επικράτεια της άλλης πλευράς, εφόσον έχει εκδοθεί νόμιμη απόφαση αποχώρησης. Δεν καθορίζει ποιος δικαιούται άσυλο· οι σχετικοί κανόνες παραμένουν ως έχουν.

Η υπογραφή της Τρίτης είναι το πρώτο από τα τρία στάδια. Το Συμβούλιο, όπου συμμετέχουν οι εθνικοί υπουργοί, έδωσε την εξουσιοδότηση μόνο «με την επιφύλαξη της σύναψης», δηλαδή η τελική έγκριση θα δοθεί αργότερα (απόφαση του Συμβουλίου για την υπογραφή). Η διαδικασία προβλέπει πρώτα τη συγκατάθεση των ευρωβουλευτών και έπειτα την τελική έγκριση από τους υπουργούς (σημείωμα του Συμβουλίου).

Το κοινό δεν μπορεί να κρίνει τι ακριβώς θα εγκρίνουν οι ευρωβουλευτές. Το υπογεγραμμένο κείμενο, με αριθμό ST 12944/26, φέρει τη σήμανση LIMITE, την οποία χρησιμοποιεί το Συμβούλιο για έγγραφα με περιορισμένη πρόσβαση, και θα δημοσιοποιηθεί μόνο μαζί με την απόφαση τελικής έγκρισης (Αυστριακή Βουλή).

Η μόνη δημόσια περιγραφή του σχεδίου προήλθε από τον Ιρλανδό υφυπουργό Κολμ Μπρόφι. Είπε στο Dáil, την κάτω Βουλή της Ιρλανδίας, ότι το σχέδιο ορίζει προθεσμίες για την έκδοση ταξιδιωτικών εγγράφων και καλύπτει επίσης ορισμένους ανιθαγενείς και υπηκόους τρίτων χωρών, δηλαδή ανθρώπους που δεν είναι πολίτες ούτε της Νιγηρίας ούτε της ΕΕ (συζήτηση στο Dáil). Αυτές οι προθεσμίες είναι το στοιχείο που θα μπορούσε να αλλάξει την έκβαση των υποθέσεων. Ωστόσο, πρόκειται για υπουργική σύνοψη ενός σχεδίου, όχι για τις διατάξεις του κειμένου που υπογράφηκε.

Γιατί χρειάστηκε μια δεκαετία

Οι υπουργοί έδωσαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή εντολή να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις στις 12 Σεπτεμβρίου 2016. Ακόμη και το 2024, η έκθεση προόδου του Συμβουλίου κατέγραφε ένα ερώτημα που περίμενε απάντηση από το υπουργείο Δικαιοσύνης της Νιγηρίας (έκθεση του Συμβουλίου για το 2024).

Η Αμπούτζα ζητούσε περισσότερα από μια συμφωνία επιστροφών. Το υπουργείο Εξωτερικών της Νιγηρίας πίεζε για στήριξη της επανένταξης όσων επιστρέφουν, βοήθεια για υποδομές και περισσότερες νόμιμες οδούς ώστε Νιγηριανοί να μπορούν να εργαστούν στην Ευρώπη (υπουργείο Εξωτερικών της Νιγηρίας). Όταν οι διαπραγματευτές μονογράφησαν το κείμενο στις 23 Μαρτίου 2026, το κοινό ανακοινωθέν παρέπεμψε τις συζητήσεις για τη νόμιμη μετανάστευση και τις θεωρήσεις σε μελλοντικές εργασίες (ανακοίνωση του Μαρτίου).

Έτσι, κάθε πλευρά κρατά κάτι που χρειάζεται η άλλη. Οι επιδιώξεις της Νιγηρίας εξαρτώνται από μεταγενέστερες ευρωπαϊκές αποφάσεις, πολλές από τις οποίες λαμβάνονται στις εθνικές πρωτεύουσες. Η Ευρώπη, από την πλευρά της, εξακολουθεί να χρειάζεται τη συνεργασία της Νιγηρίας όταν ένας απελαυνόμενος φτάνει χωρίς έγκυρο διαβατήριο.

Το χάσμα ανάμεσα στις αποφάσεις και στις επιστροφές

Οι επιστροφές γίνονται και χωρίς τη συμφωνία. Στις 26 Σεπτεμβρίου, ναυλωμένη πτήση που παρακολουθούσε η ιταλική αρχή ελέγχου των χώρων κράτησης προσγειώθηκε στο Λάγος μεταφέροντας 58 ανθρώπους, εκ των οποίων οι 46 προέρχονταν από την Ιταλία (ιταλική αρχή παρακολούθησης επιστροφών).

Το μέγεθος του προβλήματος φαίνεται σε αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με περιορισμένη πρόσβαση, την οποία δημοσίευσε το Statewatch. Το 2023, οι χώρες της ΕΕ εξέδωσαν 11.120 εντολές αποχώρησης που αφορούσαν Νιγηριανούς, αλλά πραγματοποίησαν 1.175 επιστροφές. Παράλληλα, υπέβαλαν στη Νιγηρία 1.873 αιτήματα επανεισδοχής και εκδόθηκαν 857 έκτακτα ταξιδιωτικά έγγραφα (Statewatch). Οι αριθμοί δεν παρακολουθούν διαχρονικά τα ίδια πρόσωπα. Δείχνουν μεγάλη απόσταση ανάμεσα στις εντολές και στις ολοκληρωμένες επιστροφές, αλλά δεν αποκαλύπτουν σε ποιο σημείο σταματά κάθε υπόθεση.

Η προηγούμενη εμπειρία δεν αφήνει πολλά περιθώρια να αναμένει κανείς ότι μια υπογραφή από μόνη της θα καλύψει αυτό το χάσμα. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε ότι, από το 2014 έως το 2018, το ποσοστό επιστροφών προς τη Νιγηρία ήταν κατά μέσο όρο περίπου 25 τοις εκατό και ότι δεν ακολουθούσε με σταθερό τρόπο την πρόοδο των διαπραγματεύσεων για την επανεισδοχή (Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο).

Ορισμένα δημοσιεύματα έχουν προχωρήσει πέρα από όσα τεκμηριώνουν τα διαθέσιμα στοιχεία. Η ολλανδική εφημερίδα De Telegraaf έγραψε ότι μετανάστες των οποίων οι αιτήσεις απορρίπτονται θα επιστρέφονται μέσα σε 30 ημέρες (De Telegraaf). Η προθεσμία των 30 ημερών προέρχεται από τη χωριστή Συμφωνία της Σαμόα, τη συνθήκη εταιρικής σχέσης της ΕΕ με κράτη της Αφρικής, της Καραϊβικής και του Ειρηνικού. Εκεί αφορά τον χρόνο απάντησης σε αίτημα επιστροφής, όχι την προθεσμία για να επιβιβαστεί κάποιος σε αεροπλάνο (Συμφωνία της Σαμόα).

Η συμφωνία που υπέγραψε ο Μπρούνερ καταγράφει γραπτώς μια διαδικασία την οποία η Ιταλία και άλλες χώρες εφαρμόζουν ήδη κατά περίπτωση. Το πιθανό όφελος περιορίζεται σε κοινές προθεσμίες και κανόνες για τα έγγραφα, τους οποίους κανείς εκτός των διαπραγματεύσεων δεν έχει δει. Πριν ψηφίσουν οι ευρωβουλευτές, το Συμβούλιο πρέπει να τους δώσει το κείμενο και, όπως έχει υποσχεθεί, να το δημοσιοποιήσει μαζί με την τελική έγκριση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, από την αξιολόγηση της οποίας προέρχονται τα στοιχεία του 2023, μπορεί να δείξει αν στη συνέχεια αυξηθούν τα αιτήματα, τα έγγραφα και οι ολοκληρωμένες επιστροφές. Μέχρι να γίνουν και τα δύο, η επιτάχυνση των απελάσεων προς τη Νιγηρία παραμένει επίσημη υπόσχεση· η υπογραφή από μόνη της δεν αποδεικνύει τίποτα για τον ρυθμό των επιστροφών.