Η ΕΕ επιμένει στα κέντρα επιστροφών

Η Ευρωπαϊκή Ένωση οριστικοποιεί το πρώτο νομικό πλαίσιο που θα επιτρέπει την κράτηση απορριφθέντων αιτούντων άσυλο σε κέντρα εκτός Ευρώπης. Ο προτεινόμενος Κανονισμός για τις Επιστροφές βρίσκεται πλέον σε τριμερή διαπραγμάτευση, δηλαδή στις συνομιλίες μεταξύ Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου της ΕΕ από τις οποίες προκύπτει το τελικό κείμενο του ευρωπαϊκού νόμου. Αν εγκριθεί, θα δίνει στα κράτη-μέλη τη δυνατότητα να μεταφέρουν απορριφθέντες αιτούντες σε «κόμβους επιστροφής» σε χώρες εκτός ΕΕ. Το μόνο υπαρκτό μοντέλο, τα ιταλικά κέντρα στην Αλβανία, έχει διαχειριστεί περίπου το 1,5% του στόχου που είχε ανακοινωθεί.

Δύο εργαλεία, ίδια κατεύθυνση

Ο Κανονισμός για τις Επιστροφές, που κατατέθηκε τον Μάρτιο του 2025, θα αντικαταστήσει την Οδηγία για τις Επιστροφές του 2008, το σημερινό ευρωπαϊκό πλαίσιο για την απομάκρυνση ανθρώπων που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής. Η παλιά Οδηγία όριζε ελάχιστα πρότυπα, αλλά άφηνε την εφαρμογή τους στα κράτη-μέλη, δημιουργώντας στην πράξη 27 διαφορετικά συστήματα. Το νέο κείμενο είναι Κανονισμός, άρα θα εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις χώρες της ΕΕ, χωρίς να χρειάζεται μεταφορά στο εθνικό δίκαιο (Solidar).

Η κεντρική διάταξη, το άρθρο 17, δημιουργεί νομική βάση για εγκαταστάσεις κράτησης σε έδαφος εκτός ΕΕ (Verfassungsblog). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το ενέκρινε τον Μάρτιο του 2026 με 389 ψήφους υπέρ και 206 κατά (Euronews). Οι τριμερείς συνομιλίες διακόπηκαν στις 20 Μαΐου χωρίς συμφωνία· ο επόμενος γύρος έχει οριστεί για την 1η Ιουνίου (NAMPA/AFP).

Έξι ημέρες νωρίτερα, όλα τα 46 κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, του οργανισμού ανθρωπίνων δικαιωμάτων της ηπείρου που είναι θεσμικά ξεχωριστός από την ΕΕ, υιοθέτησαν τη Δήλωση του Κισινάου. Η Δήλωση δεν τροποποιεί την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Κατευθύνει όμως την ερμηνεία της, λέγοντας ότι οι εγγυήσεις της Σύμβασης, μεταξύ των οποίων η απαγόρευση των βασανιστηρίων και το δικαίωμα στην οικογενειακή ζωή, δεν πρέπει να μπλοκάρουν αυτομάτως απελάσεις όταν τα εθνικά δικαστήρια έχουν ήδη αξιολογήσει τους κινδύνους (AP, BIICL). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χαρακτήρισε και τα δύο εργαλεία «συμβατά» με τη μεταναστευτική της ατζέντα (EU Perspectives). Ο Κανονισμός στήνει την επιχειρησιακή υποδομή. Η Δήλωση περιορίζει τα δικαστικά φρένα που θα μπορούσαν να την εμποδίσουν.

Τι δείχνει πράγματι η Αλβανία

Τα ιταλικά κέντρα κράτησης στην Αλβανία είναι το μοναδικό προηγούμενο που λειτουργεί στην πράξη. Η πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι ανακοίνωσε το πρωτόκολλο το 2023, με στόχο 36.000 μεταφορές τον χρόνο. Έως τον Απρίλιο του 2026, ο Εθνικός Εγγυητής της Ιταλίας, δηλαδή η ανεξάρτητη αρχή εποπτείας, είχε καταγράψει 192 ανθρώπους που πέρασαν από τις εγκαταστάσεις, εκ των οποίων 56 απελάθηκαν (Pagella Politica). Ακόμη και ο αριθμός της ίδιας της κυβέρνησης, 536 μεταφορές, αντιστοιχεί στο 1,5% του ετήσιου στόχου. Ο πενταετής προϋπολογισμός ανέρχεται περίπου σε 670 εκατ. ευρώ.

Το επιχειρησιακό πρόβλημα είναι βαθύτερο. Κάθε απέλαση από τα αλβανικά κέντρα απαιτεί πρώτα την επιστροφή του ανθρώπου στην Ιταλία, επειδή η απευθείας απέλαση από αλβανικό έδαφος δεν επιτρέπεται νομικά. Οι κόμβοι δεν συντομεύουν τη διαδικασία. Προσθέτουν ένα στάδιο. Τα ιταλικά δικαστήρια μπλόκαραν το σχήμα τον Οκτώβριο του 2024, κρίνοντας ότι δεν συμβιβάζεται με το δίκαιο της ΕΕ. Η κυβέρνηση απάντησε με διάταγμα που επαναχαρακτήρισε τα κέντρα, από χώρους επεξεργασίας αιτήσεων ασύλου σε εγκαταστάσεις κράτησης προς απέλαση. Ο υπουργός Εξωτερικών της Αλβανίας έχει δηλώσει ότι το πρωτόκολλο δεν θα παραταθεί πέραν του 2030 (La Notizia Giornale).

Το πραγματικό εμπόδιο

Σε επίπεδο ΕΕ, εκτελείται μόλις περίπου το 28% των αποφάσεων επιστροφής, ποσοστό που αποτελεί ρεκόρ αλλά εξακολουθεί να σημαίνει ότι επτά στους δέκα ανθρώπους που διατάσσονται να φύγουν τελικά δεν απομακρύνονται (Eurostat). Το βασικό εμπόδιο είναι διπλωματικό: οι χώρες καταγωγής αρνούνται να δεχθούν πίσω τους υπηκόους τους. Η Γαλλία εξέδωσε περίπου 156.000 αποφάσεις επιστροφής το 2025 και εκτέλεσε λιγότερες από 15.000 (Le Figaro). Η Γερμανία απέλασε 4.807 ανθρώπους το πρώτο τρίμηνο του 2026, μείωση 22% σε ετήσια βάση, παρότι ο υπουργός Εσωτερικών έχει κάνει τους κόμβους επιστροφής κεντρική του πολιτική (Stern).

Καμία τρίτη χώρα δεν έχει υπογράψει συμφωνία για να φιλοξενήσει τέτοιον κόμβο. Η Γαλλία αρνείται να συμμετάσχει, επικαλούμενη συνταγματικούς περιορισμούς. Η γαλλική Γερουσία κατέληξε ότι ο μηχανισμός «κινδυνεύει να υπονομεύσει τις διαδικαστικές εγγυήσεις», ενώ απαντά σε λάθος πρόβλημα (French Senate).

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν έχει αποφανθεί ακόμη αν η κράτηση εκτός ευρωπαϊκού εδάφους είναι συμβατή με το δίκαιο της ΕΕ. Γνώμη γενικού εισαγγελέα τον Απρίλιο, δηλαδή μη δεσμευτική νομική εισήγηση προς το Δικαστήριο, άφησε κατ’ αρχήν ανοιχτή την πόρτα, αλλά τράβηξε σαφή γραμμή ανάμεσα στο σημερινό ιταλικό σχήμα και την ευρύτερη έννοια των κόμβων που θα δημιουργούσε ο Κανονισμός (EU Law Analysis). Η τελική απόφαση, που αναμένεται αργότερα μέσα στη χρονιά, μπορεί να περιορίσει ολόκληρο το πλαίσιο πριν ανοίξει έστω ένας κόμβος.

Το προηγούμενο της Αλβανίας δείχνει μια νομική κατασκευή στραμμένη προς λάθος εμπόδιο. Το πραγματικό πρόβλημα είναι η συνεργασία των χωρών καταγωγής, και εκεί δεν έχει υπάρξει μετακίνηση.