Η ΕΕ ρισκάρει €90 δισ. για αποζημιώσεις

Η ΕΕ δεν πήρε 3,2 δισ. ευρώ από παγωμένους ρωσικούς λογαριασμούς για να τα στείλει στο Κίεβο. Στις 25 Ιουνίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκταμίευσε το ποσό ως πρώτη δόση ενός δανείου 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή/ΕΥΕΔ). Τα χρήματα προήλθαν από δανεισμό της ΕΕ στις αγορές ομολόγων. Τα παγωμένα ρωσικά αποθεματικά στηρίζουν τον μηχανισμό, αλλά δεν χρηματοδοτούν απευθείας το δάνειο. Ο πραγματικός χρηματοοικονομικός κίνδυνος μεταφέρεται στα κράτη-μέλη, ενώ παραμένει ανοιχτό ποιος θα γράψει τη ζημία αν η Ρωσία δεν αποζημιώσει ποτέ την Ουκρανία.

Πώς λειτουργεί στην πράξη το δάνειο

Η ΕΕ αντλεί κεφάλαια πουλώντας ομόλογα σε επενδυτές και στη συνέχεια δανείζει τα έσοδα στην Ουκρανία. Οι όροι του δανείου είναι ασυνήθιστοι. Το Κίεβο θα αποπληρώσει το κεφάλαιο μόνο αν η Ρωσία καταβάλει κάποτε πολεμικές επανορθώσεις ή άλλη μορφή αποζημίωσης. Οι νομικοί το ονομάζουν «περιορισμένη αναγωγή». Σε πιο απλή γλώσσα: αν η Ρωσία δεν πληρώσει, τη ζημία την αναλαμβάνει ο δανειστής (White & Case).

Ένα προηγούμενο, πιο άμεσο σχέδιο, που προέβλεπε τη μεταβίβαση ρωσικών αποθεματικών απευθείας στην Ουκρανία, προσέκρουσε σε νομικές ενστάσεις και πολιτικές αντιστάσεις μέσα στην ΕΕ (Euronews). Ο συμβιβασμός που βρέθηκε είναι ένας μηχανισμός τριών σταδίων. Πρώτον, παραμένουν παγωμένα τα αποθεματικά της ρωσικής κεντρικής τράπεζας, περίπου 210 δισ. ευρώ, τα οποία βρίσκονται κυρίως σε μετρητά και τίτλους σε ευρωπαϊκά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Η Ρωσία δεν μπορεί να τα μετακινήσει ή να τα χρησιμοποιήσει, αλλά εξακολουθεί να είναι η νόμιμη ιδιοκτήτριά τους.

Δεύτερον, η ΕΕ συλλέγει τους τόκους και τις επενδυτικές αποδόσεις που παράγουν αυτά τα αποθεματικά όσο παραμένουν παγωμένα. Οι ευρωπαϊκοί κανονισμοί απαιτούν ο διαχωρισμός αυτού του εισοδήματος και η διοχέτευσή του στη στήριξη της Ουκρανίας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή/ΕΥΕΔ, Ashurst). Τρίτον, το εισόδημα αυτό χρησιμοποιείται για να καλύψει μέρος των τόκων που πληρώνει η ΕΕ στα ομόλογα που εξέδωσε για το δάνειο. Η Κομισιόν αναφέρει ότι 3,8 δισ. ευρώ από τέτοιες προσόδους έχουν ήδη διατεθεί στην Ουκρανία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή/ΕΥΕΔ).

Το εισόδημα, όμως, δεν καλύπτει τα πάντα. Τα κράτη-μέλη της ΕΕ πληρώνουν, σύμφωνα με εκτιμήσεις, περίπου 3 δισ. ευρώ ετησίως σε κόστος δανεισμού για το κοινό χρέος (Euronews). Επιπλέον, η ίδια η ροή εσόδων έχει μια ενσωματωμένη αδυναμία: συρρικνώνεται όταν πέφτουν τα επιτόκια. Η ΕΚΤ, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα που καθορίζει τα επιτόκια στην ευρωζώνη, έχει ήδη ξεκινήσει μειώσεις, κάτι που πιθανότατα σημαίνει ότι τα παγωμένα αποθεματικά θα παράγουν σταδιακά μικρότερο εισόδημα, αν και δεν είναι σαφές πόσο γρήγορα μεταφέρεται αυτή η επίπτωση.

Το Βέλγιο βρίσκεται πάνω στη γραμμή ρήξης

Το μεγαλύτερο μέρος των παγωμένων ρωσικών αποθεματικών βρίσκεται στην Euroclear, τη βελγική εταιρεία που εκκαθαρίζει διασυνοριακές χρηματοοικονομικές συναλλαγές. Όταν ομόλογα ή μετοχές αλλάζουν χέρια μεταξύ χωρών, η Euroclear λειτουργεί ως ενδιάμεσος. Αυτή η συγκέντρωση δίνει στο Βέλγιο μια έκθεση που δεν έχει κανένα άλλο κράτος-μέλος.

Ο Βέλγος πρωθυπουργός Μπαρτ Ντε Βέβερ έχει προειδοποιήσει ότι η οριστική κατάσχεση των αποθεματικών, δηλαδή η αφαίρεση του κεφαλαίου και όχι μόνο η χρήση των αποδόσεών του, θα ισοδυναμούσε με απαλλοτρίωση χωρίς σύγχρονο προηγούμενο και θα μπορούσε να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη στην Euroclear και στη διεθνή θέση του ευρώ (Ground News). Το Βέλγιο ζητεί να μοιραστούν όλα τα κράτη-μέλη τον νομικό κίνδυνο πριν γίνουν περαιτέρω βήματα.

Ο κίνδυνος αυτός δεν είναι θεωρητικός. Η κεντρική τράπεζα της Ρωσίας έχει προσβάλει το επ’ αόριστον πάγωμα των αποθεματικών στο Γενικό Δικαστήριο της ΕΕ στο Λουξεμβούργο, υποστηρίζοντας ότι παραβιάζει τα δικαιώματα ιδιοκτησίας και την κρατική ασυλία (Ashurst). Αν το δικαστήριο περιορίσει τη νομική βάση πάνω στην οποία στηρίζεται το πάγωμα, η καθαρή διάκριση ανάμεσα στη «χρήση του εισοδήματος» και στο «άγγιγμα του κεφαλαίου» μπορεί να καταρρεύσει. Και τις πρώτες συνέπειες θα τις αντιμετωπίσει το Βέλγιο.

Ποιος κερδίζει και ποιος πληρώνει

Η Ουκρανία είναι ο άμεσος κερδισμένος. Η πρωθυπουργός Σβιριντένκο επιβεβαίωσε ότι τα 3,2 δισ. ευρώ έχουν ήδη περάσει στον κρατικό προϋπολογισμό και χρηματοδοτούν μισθούς του Δημοσίου και συντάξεις (Ukrainska Pravda). Δύο ακόμη δόσεις αναμένονται μέσα στη χρονιά: 3,7 δισ. ευρώ τον Σεπτέμβριο και 1,45 δισ. ευρώ πριν από τον Δεκέμβριο (PubAffairs).

Τον λογαριασμό, αν ο μηχανισμός δεν αντέξει, θα τον σηκώσουν οι Ευρωπαίοι φορολογούμενοι. Η αποπληρωμή εξαρτάται από ρωσικές επανορθώσεις που μπορεί να μην έρθουν ποτέ. Το εισόδημα από τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία εξαρτάται από επιτόκια που μειώνονται. Και η νομική βάση εξαρτάται από μια δικαστική κρίση που δεν έχει ακόμη εκδοθεί. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν η Ευρώπη έχει χτίσει μια γέφυρα προς τις μελλοντικές ρωσικές αποζημιώσεις ή ένα δάνειο που θα καταλήξει, σιωπηρά, στους ευρωπαϊκούς προϋπολογισμούς.