Η ΕΕ βάζει πήχη ποιότητας 30%

Οι κυβερνήσεις στην Ευρώπη δαπανούν κάθε χρόνο περίπου 14-15% του ΑΕΠ για αγορές αγαθών και υπηρεσιών: λογισμικό για νοσοκομεία, στόλους λεωφορείων, συμβάσεις καθαρισμού, επισκευές δρόμων (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Οι δημόσιες συμβάσεις είναι το σημείο όπου οι φόροι μετατρέπονται σε πραγματικές υπηρεσίες, υποδομές και θέσεις εργασίας. Σήμερα, μεγάλο μέρος αυτών των χρημάτων εξακολουθεί να καταλήγει σε όποιον προσφέρει τη χαμηλότερη τιμή. Στις 9 Σεπτεμβρίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να προτείνει αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο ορίζεται η «συμφέρουσα» προσφορά.

Το σχέδιο, που διέρρευσε σε ιταλικά και γερμανικά μέσα, θα υποχρεώνει τις αναθέτουσες αρχές να βαθμολογούν την ποιότητα μαζί με την τιμή και θα τους δίνει εργαλεία ώστε να ευνοούν προμηθευτές με ευρωπαϊκή σύνδεση (ANSA, Il Fatto Quotidiano). Η πρόταση, πάντως, είναι μόνο η αφετηρία της νομοθετικής διαδικασίας. Θα χρειαστεί ακόμη έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, ενώ οι τρέχοντες διαγωνισμοί θα συνεχίσουν να διέπονται από τους υφιστάμενους κανόνες (Vergabevorschriften.de).

Μια νομική λεπτομέρεια έχει σημασία για την ταχύτητα εφαρμογής. Η Κομισιόν προτείνει κανονισμό και όχι οδηγία. Η οδηγία απαιτεί από τα 27 κράτη-μέλη να θεσπίσουν δική τους εθνική νομοθεσία για την ενσωμάτωσή της, διαδικασία που μπορεί να κρατήσει χρόνια. Ο κανονισμός εφαρμόζεται απευθείας σε όλα τα κράτη-μέλη μόλις εγκριθεί.

Η φθηνότερη προσφορά δεν έφερε περισσότερο ανταγωνισμό

Το επιχείρημα υπέρ της αλλαγής στηρίζεται σε μετρήσιμα δεδομένα. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε ότι το ποσοστό των δημόσιων διαγωνισμών στην ΕΕ με μία μόνο προσφορά αυξήθηκε από 23,5% σε 41,8% στη δεκαετία έως το 2021, ενώ ο μέσος αριθμός προσφερόντων σχεδόν υποδιπλασιάστηκε, από 5,7 σε 3,2 (Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο). Το 2023, 20 κράτη-μέλη εξακολουθούσαν να αναθέτουν πάνω από τις μισές συμβάσεις τους αποκλειστικά με βάση την τιμή (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο).

Το κόστος αυτής της πρακτικής συχνά μεταφέρεται στους εργαζομένους. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επικαλέστηκε εύρημα της Ευρωπαϊκής Αρχής Εργασίας, σύμφωνα με το οποίο οι διαγωνισμοί που κρίνονται μόνο στην τιμή αυξάνουν τον κίνδυνο αδήλωτης εργασίας, επειδή οι ανάδοχοι συμπιέζουν το μισθολογικό κόστος για να κερδίσουν (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Η ίδια η αξιολόγηση της Επιτροπής για το 2025 κατέληξε ότι οι σημερινοί κανόνες πέτυχαν μόνο εν μέρει τους πράσινους και κοινωνικούς στόχους τους, ενώ η διασυνοριακή συμμετοχή παρέμεινε περιορισμένη και τα κενά στα δεδομένα άφησαν ανοιχτούς κινδύνους διαφθοράς (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Πώς θα λειτουργεί η βαθμολόγηση

Σε έναν διαγωνισμό που κρίνεται αποκλειστικά στην τιμή, κερδίζει η φθηνότερη προσφορά που πληροί τις προδιαγραφές. Με τη σταθμισμένη βαθμολόγηση ποιότητας, η αναθέτουσα αρχή ορίζει έναν τύπο αξιολόγησης: για παράδειγμα, 60 μονάδες για την ποιότητα και 40 για την τιμή. Η σύμβαση πηγαίνει στην προσφορά με την καλύτερη συνολική βαθμολογία.

Σύμφωνα με το σχέδιο που διέρρευσε, τα ποιοτικά κριτήρια, όπως οι κλιματικές επιδόσεις, τα εργασιακά πρότυπα, η καινοτομία και η ασφάλεια, θα πρέπει να αντιστοιχούν σε τουλάχιστον 30% της τελικής βαθμολογίας. Για συμβάσεις έντασης εργασίας, όπως οι κατασκευές, ο καθαρισμός και η ασφάλεια, το κατώφλι ανεβαίνει στο 50% (Il Fatto Quotidiano, LavoriPubblici). Μια εταιρεία που ανταγωνίζεται κυρίως κόβοντας μισθούς χάνει μέρος του πλεονεκτήματός της. Αντίθετα, μια εταιρεία με καλύτερες εργασιακές συνθήκες ή χαμηλότερο κόστος σε όλο τον κύκλο ζωής του έργου θα μπορεί να κερδίζει ακόμη και με υψηλότερη αρχική τιμή.

Το σχέδιο περιλαμβάνει και εργαλείο «ευρωπαϊκής προτίμησης». Θα επιτρέπει στις δημόσιες αρχές να επιβάλλουν ποινές ή να αποκλείουν προσφορές όταν λιγότερο από το 50% της αξίας τους προέρχεται από την ΕΕ ή από χώρες που καλύπτονται από εμπορικές συμφωνίες, όπως η Συμφωνία για τις Δημόσιες Συμβάσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, στην οποία μετέχουν οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία και ο Καναδάς, αλλά όχι η Κίνα (ANSA). Στην πράξη, το μέτρο στοχεύει κυρίως Κινέζους προμηθευτές σε στρατηγικούς κλάδους. Η ΕΕ έχει ήδη δοκιμάσει αυτή τη λογική: το πρώτο μέτρο της με βάση το Διεθνές Μέσο Δημοσίων Συμβάσεων απέκλεισε κινεζικούς φορείς από διαγωνισμούς για ιατροτεχνολογικά προϊόντα, με την Κίνα να απαντά αμέσως με αντίστοιχα αντίμετρα (Crowell).

Η διαφωνία για τους κερδισμένους και τον λογαριασμό

Η Γαλλία αντιμετωπίζει τις δημόσιες συμβάσεις ως στρατηγικό εργαλείο (L'Opinion). Η Ιταλία θέλει να τερματίσει τη συνήθεια της φθηνότερης προσφοράς και να προστατεύσει τους εργαζομένους. Το πολωνικό συνδικάτο Solidarność χαιρέτισε «το τέλος της δικτατορίας της χαμηλότερης τιμής» (Solidarnosc). Αντίθετα, εννέα μικρότερα και βόρεια κράτη-μέλη, με επικεφαλής την Τσεχία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, προειδοποίησαν τον Δεκέμβριο του 2025 ότι μια ευρεία ευρωπαϊκή προτίμηση θα μπορούσε να περιορίσει τον ανταγωνισμό και να αυξήσει τις τιμές, ζητώντας από την Επιτροπή να την περιορίσει σε συγκεκριμένους κλάδους και μόνο έπειτα από πλήρη αξιολόγηση επιπτώσεων (MarketScreener, Euronews).

Οι Γερμανοί νομικοί των δημοσίων συμβάσεων εντοπίζουν διαφορετικό πρόβλημα: οι δημοτικές υπηρεσίες δεν έχουν πάντα την επάρκεια να συντάξουν νομικά ανθεκτικά ποιοτικά κριτήρια για κλιματικές επιδόσεις, εργασιακές δεσμεύσεις και καινοτομία (Ausschreibungen Staatsanzeiger). Αυτό το έλλειμμα διοικητικής ικανότητας είναι το πραγματικό αδύναμο σημείο της μεταρρύθμισης. Η ποιοτική βαθμολόγηση λειτουργεί μόνο όταν οι αγοραστές μπορούν να γράψουν μετρήσιμα κριτήρια και να ελέγξουν όσα υπόσχονται οι προσφέροντες. Διαφορετικά, τα υποχρεωτικά κατώφλια ποιότητας κινδυνεύουν να αντικαταστήσουν τις υπερβολικά χαμηλές τιμές με υπερβολικά φιλόδοξες υποσχέσεις, ευνοώντας μεγάλους εγκατεστημένους παίκτες που ξέρουν να βαθμολογούνται καλά στα χαρτιά.

Τα στοιχεία δείχνουν καθαρά ότι οι δημόσιες συμβάσεις με μοναδικό κριτήριο τη χαμηλότερη τιμή δεν ενίσχυσαν τον ανταγωνισμό και δημιούργησαν κίνητρα συμπίεσης του εργασιακού κόστους. Το αν η υποχρεωτική βαθμολόγηση ποιότητας θα διορθώσει αυτά τα προβλήματα θα κριθεί λιγότερο από τη διατύπωση του κανονισμού και περισσότερο από το αν χιλιάδες αναθέτουσες αρχές σε όλη την Ευρώπη μπορούν να κάνουν κάτι που μέχρι σήμερα οι περισσότερες δεν ήταν υποχρεωμένες να κάνουν.