Η ΕΕ διχάζεται για 4 δισ. ευρώ

Πέντε χώρες ψήφισαν κατά και άλλες πέντε απείχαν, αλλά τα κράτη-μέλη της ΕΕ ενέκριναν τελικά την επικαιροποίηση των δεικτών αποδοτικότητας άνθρακα για την περίοδο 2026-2030. Με αυτούς τους δείκτες θα κριθεί πόσα δωρεάν δικαιώματα ρύπανσης θα λάβουν τα ευρωπαϊκά εργοστάσια την επόμενη πενταετία. Η αλλαγή μεταφράζεται σε ελάφρυνση περίπου 4 δισ. ευρώ για την ενεργοβόρο βιομηχανία (BSS/AFP). Στην πράξη, πρόκειται για βιομηχανική στήριξη: κρατά χαλυβουργίες, κεραμοποιίες και τσιμεντοβιομηχανίες εντός Ευρώπης, όσο ο νέος συνοριακός φόρος άνθρακα μπαίνει σταδιακά σε εφαρμογή για να τις προστατεύσει από πιο ρυπογόνους ανταγωνιστές εκτός ΕΕ.

Πώς λειτουργεί ο τύπος

Το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ είναι η ευρωπαϊκή αγορά άνθρακα. Θέτει ανώτατο όριο στις συνολικές εκπομπές της βαριάς βιομηχανίας και της ηλεκτροπαραγωγής. Οι επιχειρήσεις πρέπει να παραδίδουν δικαιώματα εκπομπών για κάθε τόνο διοξειδίου του άνθρακα που εκπέμπουν. Ορισμένα δικαιώματα δημοπρατούνται, ενώ άλλα δίνονται δωρεάν σε κλάδους που θεωρείται ότι κινδυνεύουν από «διαρροή άνθρακα», δηλαδή από μεταφορά παραγωγής σε χώρες με χαλαρότερους κλιματικούς κανόνες (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Ο δείκτης αναφοράς είναι ο τύπος που καθορίζει πόσα δωρεάν δικαιώματα παίρνει κάθε μονάδα. Ορίζεται ανά προϊόν, με βάση τις εκπομπές του καθαρότερου 10% των εγκαταστάσεων για την παραγωγή μίας μονάδας του συγκεκριμένου προϊόντος (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Αν ένα εργοστάσιο είναι καθαρότερο από τον δείκτη, η δωρεάν κατανομή καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος του κόστους συμμόρφωσης. Αν είναι πιο ρυπογόνο, αγοράζει τη διαφορά στην αγορά.

Η επικαιροποίηση για το 2026-2030 επαναρυθμίζει αυτούς τους δείκτες ανά προϊόν. Με τις νέες τιμές, η βιομηχανία διατηρεί δωρεάν κατανομή που καλύπτει κατά μέσο όρο περίπου το 75 τοις εκατό των εκπομπών, ενώ ο τύπος λαμβάνει πλέον υπόψη και τις έμμεσες εκπομπές από την ηλεκτρική ενέργεια σε 14 δείκτες προϊόντων, μειώνοντας το κόστος για εργοστάσια που περνούν σε ηλεκτρικές διαδικασίες (UmweltDialog). Το επόμενο βήμα είναι η επίσημη έγκριση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Bloomberg).

Ποιοι ψήφισαν όχι και γιατί

Η Πολωνία, η Ιταλία, η Λιθουανία, η Λετονία και η Μάλτα φέρονται να ψήφισαν κατά, σύμφωνα με πολωνικά και διεθνή μέσα ενημέρωσης (RMF24, Bloomberg). Επίσημη ονομαστική καταγραφή δεν έχει δημοσιευθεί, επομένως ο κατάλογος βασίζεται μόνο σε δημοσιογραφικές πληροφορίες.

Η ιταλική αντίδραση είναι η πιο συγκεκριμένη. Ο κλάδος της κεραμικής στη χώρα, με 242 επιχειρήσεις, 25.550 εργαζομένους και τζίρο 7,5 δισ. ευρώ, βλέπει το άμεσο κόστος του συστήματος εκπομπών να αυξάνεται από 70 εκατ. σε 120 εκατ. ευρώ τον χρόνο με βάση τους νέους δείκτες (Il Resto del Carlino). Η Τζόρτζια Μελόνι επιτέθηκε στους «γραφειοκράτες» της ΕΕ, υποστηρίζοντας ότι αυστηροποίησαν κανόνες τους οποίους, κατά την ίδια, το Συμβούλιο είχε ζητήσει να χαλαρώσουν (Il Fatto Quotidiano). Η Πορτογαλία, χωρίς να αντιταχθεί ευθέως, έστειλε επιστολή στις Βρυξέλλες προειδοποιώντας ότι οι αλλαγές στους δείκτες μπορεί να επιβαρύνουν την κεραμική, το γυαλί και το τσιμέντο πριν υπάρξουν οικονομικά βιώσιμες εναλλακτικές (Jornal Económico).

Η επιχειρηματολογία υπέρ των νέων δεικτών, που περνά κυρίως μέσα από την Ολλανδία και την Επιτροπή, είναι ότι μια αξιόπιστη τιμή άνθρακα, σε συνδυασμό με συνοριακή προστασία μέσω του Μηχανισμού Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα, ανταμείβει τους αποδοτικούς Ευρωπαίους παραγωγούς και επιβαρύνει τις πιο ρυπογόνες εισαγωγές (NEa, Γενική Διεύθυνση Φορολογίας και Τελωνειακής Ένωσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής). Κάθε δικαίωμα που δίνεται δωρεάν δεν δημοπρατείται, άρα στερεί έσοδα από δημόσια ταμεία απανθρακοποίησης. Περιβαλλοντικές οργανώσεις προειδοποιούν ότι η γενναιόδωρη δωρεάν κατανομή μπορεί να αφήσει επιχειρήσεις με σχεδόν μηδενικό πραγματικό κόστος άνθρακα, αποδυναμώνοντας το επενδυτικό σήμα που υποτίθεται ότι στέλνει το σύστημα (Sandbag).

Το κενό στον συγχρονισμό με τον συνοριακό φόρο

Ο χρόνος έχει σημασία, επειδή ο συνοριακός μηχανισμός άνθρακα εφαρμόζεται σταδιακά την ίδια περίοδο. Από το 2026, οι εισαγωγείς τσιμέντου, χάλυβα, αλουμινίου, λιπασμάτων και άλλων προϊόντων που καλύπτονται από το καθεστώς αρχίζουν να πληρώνουν για τον άνθρακα που ενσωματώνεται στα προϊόντα τους, με το πληρωτέο μερίδιο να αυξάνεται από 2,5 τοις εκατό το 2026 σε 100 τοις εκατό έως το 2034 (Φινλανδικά Τελωνεία). Η δωρεάν κατανομή προς τους Ευρωπαίους παραγωγούς προβλέπεται να καταργηθεί με το ίδιο χρονοδιάγραμμα. Θεωρητικά, το ένα εργαλείο αντικαθιστά το άλλο: τα εργοστάσια χάνουν τα δωρεάν δικαιώματα, αλλά κερδίζουν προστασία στα σύνορα έναντι πιο ρυπογόνων ανταγωνιστών.

Στην πράξη, τα δύο συστήματα δεν εφαρμόζουν απόλυτα το ένα πάνω στο άλλο. Η δωρεάν κατανομή στο ευρωπαϊκό σύστημα εκπομπών υπολογίζεται στο επίπεδο της εγκατάστασης, με δείκτες ανά προϊόν, ενώ οι προσαρμογές του συνοριακού μηχανισμού γίνονται στο επίπεδο των αγαθών, με βάση τελωνειακούς κωδικούς (Φινλανδικά Τελωνεία). Ένα εργοστάσιο, ένα προϊόν και μια εισαγωγική κατηγορία δεν συμπίπτουν πάντα. Η βιομηχανία υποστηρίζει επίσης ότι ο συνοριακός μηχανισμός δεν έχει δοκιμαστεί αρκετά ώστε να εγγυάται προστασία: ο πράσινος χάλυβας, για παράδειγμα, μπορεί να χρειάζεται τιμές ηλεκτρικής ενέργειας γύρω στα 50 ευρώ ανά μεγαβατώρα για να παραμείνει επενδύσιμος στην Ευρώπη, όριο που πολλοί παραγωγοί δεν μπορούν ακόμη να πετύχουν (Eurometal).

Δεν υπάρχει δημόσιος πίνακας που να δείχνει τις αλλαγές ανά δείκτη, την κατανομή της πρόσθετης δωρεάν ποσότητας ανά κράτος-μέλος ή το καθαρό αποτέλεσμα μετά τη συνοριακή προστασία και τα εθνικά σχήματα αντιστάθμισης. Η αναθεώρηση του ευρωπαϊκού συστήματος εκπομπών που αναμένεται τον Ιούλιο από την Επιτροπή εκτιμάται ότι θα εξετάσει τη σύνδεση των μελλοντικών δωρεάν δικαιωμάτων με υποχρεώσεις επενδύσεων στην απανθρακοποίηση (S&P Global). Από εκεί θα κριθεί αν τα 4 δισ. ευρώ λειτουργούν ως γέφυρα προς καθαρότερη παραγωγή ή ως επιδότηση χωρίς δεσμεύσεις. Μέχρι να δημοσιευθούν τα στοιχεία, κανείς εκτός Βρυξελλών δεν μπορεί να το πει με βεβαιότητα.