Κανόνες μεταφορών κατά ρωσικών τάνκερ

Η ΕΕ μπορεί να εντοπίζει πλοία του ύποπτου «σκιώδους στόλου», να τα εντάσσει σε πακέτα κυρώσεων και να τα αποκλείει από λιμάνια. Εκεί όπου δυσκολεύεται είναι στην πραγματική ακινητοποίησή τους. Οι κανόνες που βοηθούν την Ευρώπη να αναγνωρίζει ύποπτα δεξαμενόπλοια δεν είναι οι ίδιοι με εκείνους που επιτρέπουν στα κράτη να τα κρατούν. Τα δύο νομικά συστήματα εφάπτονται ελάχιστα και, σύμφωνα με πληροφορίες, η Γαλλία και η Γερμανία πιέζουν για να κλείσει αυτό το κενό.

Γιατί η επιβίβαση σε δεξαμενόπλοιο δεν είναι απλή υπόθεση

Στην ανοικτή θάλασσα, το διεθνές δίκαιο αφήνει πολύ μικρό περιθώριο κινήσεων. Με βάση τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, δηλαδή το βασικό παγκόσμιο πλαίσιο για το ποιος μπορεί να κάνει τι στη θάλασσα, ένα πολεμικό πλοίο μπορεί να επιβιβαστεί σε ξένο πλοίο μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις: πειρατεία, δουλεμπόριο ή έλλειψη σημαίας, μεταξύ άλλων. Η υποψία ότι ένα δεξαμενόπλοιο μεταφέρει ρωσικό πετρέλαιο δεν αρκεί (άρθρο 110).

Πιο κοντά στις ακτές, οι περιορισμοί αλλάζουν, αλλά παραμένουν αυστηροί. Στα χωρικά ύδατα και στα διεθνή στενά, τα ξένα πλοία απολαμβάνουν δικαιώματα διέλευσης που τα παράκτια κράτη δεν μπορούν απλώς να αναστείλουν (Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας). Η Δανία ελέγχει τα Δανικά Στενά, αλλά δεν μπορεί να τα κλείσει στη διεθνή ναυσιπλοΐα με βάση τους ίδιους κανόνες (Ναυτιλιακή Αρχή της Δανίας).

Η πραγματική ισχύς βρίσκεται στα λιμάνια. Το δίκαιο της ΕΕ επιτρέπει ήδη την επιθεώρηση και την κράτηση ξένων πλοίων όταν σοβαρές ελλείψεις απειλούν την ασφάλεια ή το περιβάλλον (οδηγία 2009/16/ΕΚ). Παράλληλα, το πλαίσιο κυρώσεων της ΕΕ, που έχει φτάσει στο 17ο πακέτο, κατονομάζει συγκεκριμένα πλοία και απαγορεύει ναυτιλιακές υπηρεσίες που συνδέονται με το ρωσικό πετρέλαιο.

Το Ηνωμένο Βασίλειο έδειξε ότι αυτά τα εργαλεία μπορούν να αποδώσουν πρακτικά. Βρετανικές δυνάμεις αναχαίτισαν τον Ιούνιο το ύποπτο δεξαμενόπλοιο του σκιώδους στόλου Smyrtos και το οδήγησαν σε αγκυροβόλιο για έρευνα (βρετανική κυβέρνηση, BBC). Η κράτηση όμως δεν είναι κατάσχεση. Το Smyrtos κρατήθηκε για ελέγχους, χωρίς να αφαιρεθεί το φορτίο του (The Guardian). Σε προηγούμενες υποθέσεις, τα δεξαμενόπλοια συνήθως αφέθηκαν να αποπλεύσουν με το πετρέλαιο άθικτο.

Δύο νομικές διαδρομές, ένα πολιτικό εμπόδιο

Ένα λειτουργικό σχήμα χρειάζεται δύο παράλληλες διαδρομές. Η πρώτη είναι η διαδρομή των κυρώσεων: καταχώριση πλοίων, απαγόρευση υπηρεσιών και υποχρέωση γνωστοποίησης ασφαλιστικής κάλυψης. Περνά όμως από τη διαδικασία εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, όπου κάθε κράτος-μέλος μπορεί να μπλοκάρει την απόφαση λόγω του κανόνα της ομοφωνίας (άρθρο 31 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση).

Η δεύτερη διαδρομή είναι οι κανόνες μεταφορών. Εκεί θα μπορούσαν να μετατραπούν οι ενδείξεις συμμετοχής στον σκιώδη στόλο σε υποχρεωτικά σήματα επιθεώρησης, ενώ η έλλειψη πιστοποιητικών ή τα κενά στην ασφάλιση θα συνδέονταν με κράτηση του πλοίου. Επειδή οι κανόνες μεταφορών συνήθως εγκρίνονται με ειδική πλειοψηφία, όπου οι μεγάλες χώρες έχουν μεγαλύτερο βάρος αλλά καμία πρωτεύουσα δεν διαθέτει μόνη της βέτο, αυτή η οδός παρακάμπτει το στενό πέρασμα των κυρώσεων (άρθρο 100 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ).

Το όριο είναι ότι η διαδρομή των μεταφορών πρέπει να πατά σε πραγματικούς λόγους ασφάλειας, όπως τα πιστοποιητικά, η ασφάλιση και η αξιοπλοΐα. Το ευρωπαϊκό δίκαιο απαιτεί αναλογικότητα: ο περιορισμός πρέπει να αντιστοιχεί στο πρόβλημα ασφάλειας που επικαλείται. Αν η νομική βάση τεντωθεί ώστε να καλύψει απλώς γεωπολιτική υποψία, το μέτρο γίνεται ευάλωτο τόσο με βάση το δίκαιο της θάλασσας όσο και ενώπιον των δικαστηρίων της ΕΕ.

Το φρένο των ναυτιλιακών κρατών

Η Κύπρος είναι ο σιωπηλός περιορισμός. Διαθέτει μεγάλο κλάδο ναυτιλιακών υπηρεσιών και τον αντιμετωπίζει ως στρατηγικό τομέα της οικονομίας (Υφυπουργείο Ναυτιλίας). Πιο πιθανό είναι η Λευκωσία να ζητήσει στενή διατύπωση, νομικές ασφαλιστικές δικλείδες και περιορισμένη ευθύνη, παρά να μπλοκάρει συνολικά την προσπάθεια. Υπερβολικά ευρείες ρυθμίσεις θα μπορούσαν να σπρώξουν ναυτιλιακή δραστηριότητα εκτός της δικαιοδοσίας της ΕΕ, μειώνοντας την ευρωπαϊκή εποπτεία χωρίς να σταματήσουν οι ροές ρωσικού πετρελαίου. Η έρευνα Cyprus Confidential της Διεθνούς Κοινοπραξίας Ερευνητών Δημοσιογράφων, που αποκάλυψε υπεράκτια χρηματοοικονομικά δίκτυα με διαδρομές μέσω του νησιού, αυξάνει επίσης την πίεση στη Λευκωσία να μη φανεί χαλαρή στην εφαρμογή των κυρώσεων.

Στη Βαλτική, η Πολωνία παρουσιάζει την αυστηρότερη ναυτική επιβολή ως ζήτημα προστασίας κρίσιμων υποδομών, συνδέοντάς τη με τις απειλές κατά υποθαλάσσιων καλωδίων που έχουν γίνει προτεραιότητα ασφαλείας για το ΝΑΤΟ. Τα κράτη της Βαλτικής και της Σκανδιναβίας συγκλίνουν στην ίδια πρακτική απάντηση: η επιβολή από τα λιμάνια και η άρνηση υπηρεσιών είναι πιο ρεαλιστικά εργαλεία από ένα καθεστώς στάσης και επιβίβασης στη θάλασσα.

Τι εξακολουθεί να λείπει

Κανείς εκτός του κύκλου σύνταξης δεν έχει δει γαλλογερμανικό κείμενο, εφόσον υπάρχει ήδη συνεκτικό κείμενο. Λείπουν και τα επιχειρησιακά δεδομένα που θα έδειχναν αν η αυστηρότερη επιβολή μπορεί πράγματι να έχει αποτέλεσμα: πόσα ταξίδια του σκιώδους στόλου καταλήγουν σε λιμάνια της ΕΕ, πόσα πλοία εμφανίζουν ελλείψεις που δικαιολογούν κράτηση, πόσο συχνά ενεργούν ήδη τα κράτη-μέλη. Χωρίς αυτούς τους αριθμούς, η αυστηρότερη γλώσσα κινδυνεύει να παράγει περισσότερες ανακοινώσεις, όχι περισσότερα ακινητοποιημένα πλοία. Η Ευρώπη μπορεί να βλέπει περισσότερα δεξαμενόπλοια απ’ όσα μπορεί νόμιμα να σταματήσει. Το αν αυτή η πρωτοβουλία θα αλλάξει την αναλογία θα κριθεί από νομική μηχανική που ακόμη δεν έχει δημοσιοποιηθεί.