Η ΕΕ ζυγίζει επέκταση της Aspides

Στις 17 Ιουλίου, τρία πολεμικά πλοία περιπολούσαν στη νότια Ερυθρά Θάλασσα, την ώρα που η Κάγια Κάλας, επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, ανέβαινε στη φρεγάτα Carlo Bergamini της Ιταλίας στο Τζιμπουτί για να ζητήσει περισσότερα μέσα από τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Το αίτημα ανέδειξε το βασικό όριο της ευρωπαϊκής άμυνας: η Κάλας μπορεί να εισηγείται στρατιωτικές επιλογές, αλλά δεν μπορεί να υποχρεώσει τα κράτη-μέλη να διαθέσουν πολεμικά πλοία ούτε να επιβάλει στις ασφαλιστικές εταιρείες χαμηλότερα ασφάλιστρα.

Η Επιχείρηση Ασπίδες, η ναυτική αποστολή συνοδείας της ΕΕ, έχει προστατεύσει περισσότερα από 670 εμπορικά πλοία και έχει διασώσει 128 ναυτικούς από την έναρξή της, τον Φεβρουάριο του 2024 (ΕΥΕΔ). Η Κάλας ζητά δυνατότητες ναρκαλιείας και επιπλέον πλοία (Euronews). Το αν θα τα εξασφαλίσει εξαρτάται από πρωτεύουσες που διστάζουν, από ναυτικές δυνάμεις ήδη πιεσμένες και από ένα εμπορικό ασφαλιστικό σύστημα που κοστολογεί τον κίνδυνο με δικούς του κανόνες.

Μια αμυντική αποστολή απέναντι σε επιθετικές απειλές

Η Επιχείρηση Ασπίδες λειτουργεί βάσει απόφασης του Συμβουλίου που εγκρίθηκε ομόφωνα από τα κράτη-μέλη της ΕΕ τον Φεβρουάριο του 2024 (EUR-Lex). Η εντολή της είναι αυστηρά αμυντική: παρακολούθηση της θαλάσσιας κυκλοφορίας, συνοδεία εμπορικών πλοίων, αναχαίτιση drones ή πυραύλων που κατευθύνονται εναντίον τους. Δεν πλήττει στόχους στην ξηρά και δεν λειτουργεί ως δύναμη εμπάργκο (ΕΥΕΔ). Το αμερικανικό ναυτικό έχει επιλέξει διαφορετική λογική, εκτοξεύοντας πυραύλους Tomahawk κατά εγκαταστάσεων όπλων των Χούθι στην Υεμένη (Army Recognition). Η Ασπίδες έχει τοποθετηθεί συνειδητά στην άλλη πλευρά αυτής της γραμμής.

Η Κάλας κατέχει την ανώτερη διπλωματική θέση της ΕΕ. Μπορεί να προτείνει και να ασκήσει πίεση. Δεν μπορεί όμως να αλλάξει μονομερώς μια στρατιωτική εντολή ούτε να ανακατανείμει εθνικά πολεμικά πλοία. Οι αποστολές της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας, δηλαδή του πλαισίου μέσα από το οποίο η ΕΕ οργανώνει κοινές στρατιωτικές επιχειρήσεις, προϋποθέτουν κοινή απόφαση των κυβερνήσεων και στη συνέχεια διάθεση μέσων από τα κράτη (γερμανικό υπουργείο Εξωτερικών). Όταν η Κάλας έθεσε θέμα προσαρμογής του επιχειρησιακού σχεδίου, η Ισπανία και η Ιταλία έστειλαν δημόσια το μήνυμα ότι προτιμούν να παραμείνει αμετάβλητη η εντολή (Ahram Online).

Η επιφυλακτικότητα της Ιταλίας έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Ρώμη έχει διαθέσει τη Bergamini και προηγουμένως το αντιτορπιλικό Andrea Doria, αποτελώντας έναν από τους βασικούς συνεισφέροντες στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις στην Ερυθρά Θάλασσα (Analisi Difesa). Ακριβώς επειδή σηκώνει μεγάλο μέρος του βάρους, αντιστέκεται στην προσθήκη νέων αποστολών χωρίς σαφή όρια. Παρόμοια γραμμή κρατά και η Γαλλία: το Παρίσι επιμένει ότι δεν υπάρχει στρατιωτική λύση στη σύγκρουση της Υεμένης, ενώ ταυτόχρονα ζητά να σταματήσουν οι επιθέσεις των Χούθι στη ναυσιπλοΐα (France ONU). Η κοινή λογική είναι σαφής: συνοδεία, αναχαίτιση, προστασία. Όχι η ψευδαίσθηση ότι η ναυτική κλιμάκωση μπορεί να λύσει έναν πολιτικό πόλεμο.

Το ασφαλιστικό κενό που δεν κλείνει καμία φρεγάτα

Ακόμη και όπου η Ασπίδες αποδίδει σε τακτικό επίπεδο, οι ναυτιλιακές εταιρείες εξακολουθούν να μην εμπιστεύονται τη διαδρομή. Η Kuehne+Nagel, επικαλούμενη στοιχεία της Lloyd's List Intelligence, ανέφερε ότι οι διελεύσεις φορτίων από το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ τον Ιούνιο, δηλαδή από το στενό που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν, παρέμεναν περίπου 41% κάτω από τα κανονικά επίπεδα, ενώ η κίνηση μέσω του Σουέζ ήταν περίπου 45% χαμηλότερη από τα προ κρίσης επίπεδα (Kuehne+Nagel). Η Maersk επανέφερε μία υπηρεσία μέσω του Σουέζ, αλλά διευκρίνισε ότι η επιστροφή μπορεί να αντιστραφεί υπέρ της μακρύτερης διαδρομής από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας αν οι συνθήκες επιδεινωθούν (Ahram Online).

Η ασφάλιση είναι ο μηχανισμός που μετατρέπει την απειλή σε κόστος, ανεξάρτητα από την παρουσία πολεμικών πλοίων. Τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου μπορούν να αυξηθούν από περίπου 0,2% σε πάνω από 1% της αξίας του κύτους, η κάλυψη γράφεται σε επταήμερα συμβόλαια και οι ασφαλιστές μπορούν να επιβάλουν μονομερώς εξαιρέσεις διαδρομών (Marsh). Μια φρεγάτα δίπλα σε ένα πλοίο μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων αλλάζει τον στρατιωτικό υπολογισμό. Δεν αλλάζει όμως το αναλογιστικό μοντέλο του ασφαλιστή, εκτός αν οι επιθέσεις σχεδόν μηδενιστούν σε ολόκληρο τον διάδρομο.

Η Δανία και η Ολλανδία αισθάνονται την αναστάτωση πιο άμεσα, μέσω της Maersk και του Ρότερνταμ. Ωστόσο, καμία από τις δύο δεν διαθέτει τη ναυτική ισχύ που θα μπορούσε να καλύψει το κενό. Το ολλανδικό υπουργείο Άμυνας κατέγραψε κυρίως συνεισφορά προσωπικού στην Ασπίδες, στο ελληνικό στρατηγείο της Λάρισας, ενώ οι διαθέσιμες φρεγάτες παραμένουν δεσμευμένες σε αποστολές του ΝΑΤΟ (ολλανδικό υπουργείο Άμυνας). Οι χώρες που πλήττονται περισσότερο από τις παρακάμψεις δεν είναι απαραίτητα εκείνες που μπορούν να προσφέρουν συνοδείες. Η εμπορική έκθεση στον κίνδυνο δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε στρατιωτική συνεισφορά.

Η Ασπίδες μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο για τα πλοία που συνοδεύει. Δεν μπορεί να κάνει την Ερυθρά Θάλασσα φθηνή, προβλέψιμη ή εμπορικά κανονική έως ότου οι κυβερνήσεις και οι ασφαλιστές πειστούν ότι ολόκληρος ο διάδρομος είναι ασφαλέστερος. Αυτό απαιτεί είτε πολιτική διευθέτηση στην Υεμένη είτε τόσο χαμηλή συχνότητα επιθέσεων ώστε να αλλάξουν οι αναλογιστικοί πίνακες. Η ΕΕ δεν ελέγχει κανένα από τα δύο.