Η Ευρώπη μπαίνει αργά στο ουκρανικό

Οι Αμερικανοί απεσταλμένοι Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ πέταξαν το Σάββατο από τη Μόσχα στο Κίεβο, ολοκληρώνοντας την πρώτη αμερικανική μετακίνηση μεταξύ των δύο πρωτευουσών σε αυτόν τον κύκλο διαμεσολάβησης. Συναντήθηκαν με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι σε τρεις γύρους συνομιλιών, ενώ στην τελική συνεδρίαση συμμετείχαν και οι σύμβουλοι εθνικής ασφαλείας της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας (AP). Έπειτα από περισσότερες από τρεις ώρες με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, οι απεσταλμένοι δεν έφεραν στο Κίεβο δημοσιοποιημένο κείμενο συμφωνίας, εκεχειρία ή συμφωνημένο πλαίσιο διαπραγμάτευσης (Republic/Reuters). Η διαδικασία κινήθηκε· η ουσία όχι.

Πρώτα η Μόσχα, μετά οι υπόλοιποι

Οι συνομιλίες ανέδειξαν τρία παράλληλα κανάλια. Το πρώτο είναι το αμερικανορωσικό: ο Γουίτκοφ και ο Κούσνερ άκουσαν τη θέση του Πούτιν, με τον σύμβουλο του Κρεμλίνου Γιούρι Ουσακόφ να χαρακτηρίζει τη συζήτηση «χρήσιμη», επιμένοντας ταυτόχρονα ότι η Ρωσία κερδίζει στο πεδίο των μαχών (Republic/Reuters). Το δεύτερο είναι το αμερικανοουκρανικό: ο Ζελένσκι έθεσε το εδαφικό, τους πυραύλους Patriot, τις εγγυήσεις ασφαλείας και τη στήριξη ενόψει του χειμώνα (Kyiv Independent). Η Ευρώπη μπήκε μόνο στο τρίτο στάδιο. Οι σύμβουλοι της Ε3, δηλαδή της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας που κινούνται ως άτυπη ευρωπαϊκή τριάδα, συμμετείχαν στην τελευταία συνάντηση με τον Ζελένσκι, ενώ όλες οι πλευρές συμφώνησαν να ξανασυναντηθούν χωρίς να οριστεί τόπος (BR24, Il Fatto Quotidiano).

Η σειρά έχει σημασία. Η Ουάσιγκτον άκουσε πρώτα τη Μόσχα και στη συνέχεια δοκίμασε στο Κίεβο ό,τι μετέφερε από εκεί. Ο Φινλανδός αναλυτής Χένρι Βανχάνεν περιέγραψε ευθέως τη δυναμική: οι ΗΠΑ διαπιστώνουν τι προσφέρει η Ρωσία και μετά ελέγχουν αν η Ουκρανία μπορεί να ζήσει με οποιοδήποτε μέρος αυτής της πρότασης (Verkkouutiset). Η Ευρώπη προσήλθε αφού η ατζέντα είχε ήδη πάρει σχήμα.

Το Ντονέτσκ είναι το εμπόδιο που δεν μετακινείται

Το δυσκολότερο ζήτημα παραμένει εδαφικό. Η Ρωσία ζητεί όχι μόνο τις περιοχές που κατέχει, αλλά το πλήρες εύρος των τεσσάρων ουκρανικών περιφερειών που ισχυρίζεται ότι έχει προσαρτήσει, συμπεριλαμβανομένων τμημάτων τα οποία εξακολουθεί να ελέγχει η Ουκρανία (Seznam Zprávy). Πηγή κοντά στο Κρεμλίνο δήλωσε στο Reuters ότι δεν υπάρχει «καμία πιθανότητα» συμφωνίας στη γραμμή του μετώπου έως ότου ο Πούτιν ολοκληρώσει την κατάληψη του υπόλοιπου Ντονέτσκ, κάτι που η Μόσχα θεωρεί εφικτό έως το τέλος του έτους (AP). Ο Ζελένσκι αναγνώρισε ότι το ζήτημα «παραμένει επίκαιρο», αλλά είπε πως μπορεί να λυθεί μόνο μεταξύ προέδρων. Η διατύπωση κρατά ανοιχτή την πόρτα χωρίς να περνά μέσα από αυτήν καμία παραχώρηση.

Η Ευρώπη έχει μοχλούς που ακόμη δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν μπορούν να εκχωρήσουν ουκρανικό έδαφος ούτε να εγγυηθούν μόνες τους μια ειρήνη. Ελέγχουν όμως τα εργαλεία που θα κάνουν οποιαδήποτε συμφωνία εφαρμόσιμη. Περίπου 210 δισ. ευρώ σε παγωμένα περιουσιακά στοιχεία της ρωσικής κεντρικής τράπεζας βρίσκονται στην Euroclear, τον βελγικό οίκο εκκαθάρισης, δίνοντας στην Ευρώπη τον έλεγχο χρημάτων που η Ρωσία θέλει να ανακτήσει (Euronews). Οι κυρώσεις της ΕΕ καλύπτουν χιλιάδες Ρώσους ιδιώτες και νομικά πρόσωπα, ενώ η άρση τους απαιτεί ομοφωνία και των 27 κρατών-μελών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε 6,1 δισ. ευρώ για την προμήθεια ουκρανικών συστημάτων αεράμυνας και αντιπυραυλικής άμυνας (EEAS). Η Γερμανία δεσμεύθηκε για 250 εκατ. ευρώ μέσω της κρατικής αναπτυξιακής τράπεζάς της για επείγουσες επισκευές στο ενεργειακό δίκτυο (MDR).

Κάθε ένας από αυτούς τους μοχλούς έχει και ένα φρένο. Το Βέλγιο αρνείται να αποδεσμεύσει το κεφάλαιο των παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων χωρίς επιμερισμό του κινδύνου σε επίπεδο ΕΕ· ο υπουργός Εξωτερικών Μαξίμ Πρεβό προειδοποίησε ότι κινήσεις που μοιάζουν με κατάσχεση συνεπάγονται «πολύ σημαντικούς κινδύνους» (Le Soir). Η Σουηδία, η Ολλανδία, η Ισπανία και η Πολωνία απάντησαν με κοινή επιστολή προς την Επιτροπή, ζητώντας η ευθύνη να κατανεμηθεί σε όλα τα κράτη-μέλη (Dutch government). Στα όπλα, η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ Κάγια Κάλας κάλεσε τις χώρες που διαθέτουν αναχαιτιστές Patriot κοντά στη λήξη τους να τους στείλουν στην Ουκρανία, αλλά οι εθνικές κυβερνήσεις δεν αποδέσμευσαν πυραύλους από τα δικά τους αποθέματα (ABC). Τα μέσα υπάρχουν. Η πολιτική βούληση να χρησιμοποιηθούν ως διαπραγματευτική ισχύς δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί.

Το σαφέστερο μήνυμα του Ζελένσκι από τις συνομιλίες στο Κίεβο δεν αφορούσε μια συμφωνία, αλλά την επιβίωση μέσα στον χειμώνα. Ζήτησε πακέτο που να καλύπτει την αεράμυνα, τις ενεργειακές υποδομές και πιθανές αμερικανικές προμήθειες υγροποιημένου φυσικού αερίου (Kyiv Independent). Το αίτημα δείχνει το βασικό πρόβλημα του χρονοδιαγράμματος: ο χειμώνας κινείται ταχύτερα από τη διπλωματία και η Ουκρανία χρειάζεται δεσμεύσεις πριν πάρει μορφή οποιοδήποτε ειρηνευτικό πλαίσιο.

Η διπλωματία των μετακινήσεων έδειξε ότι το Κίεβο και η Ε3 βρίσκονται πλέον μέσα στη συζήτηση, όχι εκτός αιθούσης. Η πρόσβαση όμως δεν ισοδυναμεί με έλεγχο. Τα ευρωπαϊκά χρήματα, τα παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία και τα αποθέματα όπλων δίνουν στην Ευρώπη πραγματικό βάρος σε οποιαδήποτε τελική διευθέτηση. Το επόμενο στάδιο θα δείξει αν αυτό το βάρος θα μετατραπεί σε ουσιαστικό λόγο στις συνομιλίες ή αν οι ευρωπαϊκές ηγεσίες θα παραμείνουν σύμβουλοι μιας αμερικανικής διαδικασίας, καλούμενες να πληρώσουν για αποτελέσματα που δεν διαμόρφωσαν.