Το κενό των 100 δισ. ευρώ στα δίκτυα

Ο Κυριάκος Πιερρακάκης, υπουργός Οικονομικών της Ελλάδας και πρόεδρος του Eurogroup, του οργάνου όπου οι υπουργοί Οικονομικών της ευρωζώνης συντονίζουν την οικονομική πολιτική, προειδοποίησε την περασμένη εβδομάδα ότι η νέα πίεση από την ενέργεια και τον πληθωρισμό είναι «ο μεγαλύτερος άμεσος κίνδυνος για την ευρωπαϊκή οικονομία» (Capital.gr). Ζήτησε κοινή ευρωπαϊκή ενεργειακή στρατηγική, περισσότερες διασυνδέσεις και ταχύτερη ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών. Το πρόβλημα, όμως, βρίσκεται βαθύτερα: η ΕΕ επιβάλλει στόχους για την παραγωγή πράσινης ενέργειας, ενώ αντιμετωπίζει ως περίπου προαιρετικό το δίκτυο που χρειάζεται για να τη μεταφέρει.

Δεσμευτικοί στόχοι, εθελοντικά καλώδια

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαιτεί από τα κράτη-μέλη να καλύπτουν τουλάχιστον το 42,5% της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές έως το 2030 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Ο στόχος είναι νομικά δεσμευτικός και οι κυβερνήσεις μπορούν να βρεθούν αντιμέτωπες με διαδικασίες επί παραβάσει αν δεν τον πετύχουν. Αντίστοιχη υποχρέωση για τις υποδομές δικτύου δεν υπάρχει. Η υπηρεσία έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σημειώνει ότι δεν υφίσταται «κεντρική υποχρέωση σε επίπεδο ΕΕ για επενδύσεις στα δίκτυα» (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Κάθε κράτος αποφασίζει μόνο του πόσα θα δαπανήσει.

Το αποτέλεσμα είναι ένα ευρωπαϊκό σημείο συμφόρησης. Η Γερμανία, η Ολλανδία, η Φινλανδία και η Τσεχία προσκρούουν ταυτόχρονα στα φυσικά όρια των δικτύων τους, αδυνατώντας να συνδέσουν νέα φωτοβολταϊκά, αιολικά ή έργα αποθήκευσης με μπαταρίες (Clean Energy Wire). Το 40% των δικτύων διανομής της ΕΕ έχει ηλικία άνω των 40 ετών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η Ευρώπη χρειάζεται 65-100 δισ. ευρώ ετησίως για επενδύσεις στα δίκτυα έως το 2030, τόσο στα τοπικά δίκτυα διανομής όσο και στις διασυνοριακές γραμμές μεταφοράς (IEEFA). Το βασικό εργαλείο της ΕΕ για τη χρηματοδότηση διασυνοριακών έργων, ο Μηχανισμός «Συνδέοντας την Ευρώπη», διαθέτει λιγότερα από 830 εκατ. ευρώ τον χρόνο (CINEA). Καλύπτει δηλαδή κάτω από το 1% των αναγκών. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο προσθέτει ότι η ΕΕ δεν μπορεί καν να παρακολουθήσει αξιόπιστα πόσα δαπανούν πραγματικά τα κράτη-μέλη (Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο).

Ένα τεστ 3 δισ. ευρώ

Το έργο που ο Πιερρακάκης χαρακτηρίζει «win-win», ο Great Sea Interconnector, δηλαδή το υποθαλάσσιο καλώδιο ισχύος 1.000 μεγαβάτ και μήκους περίπου 900 χιλιομέτρων από την Κρήτη προς την Κύπρο, δείχνει με συγκεκριμένους όρους αυτή τη χρηματοδοτική παράλυση. Το 2022 το κόστος του είχε εκτιμηθεί στα 1,57 δισ. ευρώ. Σήμερα υπολογίζεται περίπου στα 3 δισ. ευρώ, με υπέρβαση 90% (Columbia Emerging Markets Review).

Για την Κύπρο, το καλώδιο λύνει μια γεωγραφική παγίδα. Είναι το μοναδικό κράτος-μέλος της ΕΕ χωρίς σύνδεση με το ηπειρωτικό ηλεκτρικό δίκτυο και παράγει όλη την ηλεκτρική ενέργεια τοπικά, με εισαγόμενα καύσιμα. Οι τιμές ηλεκτρικού ρεύματος για μη οικιακούς καταναλωτές έφθασαν στα 24,29 ευρώ ανά 100 κιλοβατώρες στα τέλη του 2025, η δεύτερη υψηλότερη επίδοση στην ΕΕ, έναντι μέσου όρου 18,37 ευρώ (Philenews). Ο Ευρωπαίος επίτροπος Ενέργειας δήλωσε ότι ο Great Sea Interconnector θα μειώσει «θεμελιωδώς» αυτές τις τιμές (Πολίτης).

Η χρηματοδότηση, ωστόσο, παραμένει ανοιχτή. Η ΕΕ έχει δεσμεύσει 657 εκατ. ευρώ μέσω του Μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» (Euronews). Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων εξετάζει πιθανό δάνειο 1 δισ. ευρώ, με τα αποτελέσματα να αναμένονται έως τα τέλη του 2026. Περίπου το 63% του υπόλοιπου κόστους θα περάσει στους Κύπριους καταναλωτές μέσω των λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος (Columbia Emerging Markets Review). Η Nexans, η εταιρεία που κατασκευάζει το καλώδιο, έχει αφήσει να εννοηθεί ότι η παράδοση δεν θα γίνει πριν από τα τέλη του 2029.

Η λύση που δεν ήρθε ακόμη

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε τον Δεκέμβριο του 2025 ένα Ευρωπαϊκό Πακέτο για τα Δίκτυα, το οποίο θα εισήγαγε δεσμευτικές προθεσμίες σύνδεσης και θα υποχρέωνε τους διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς, δηλαδή τις εταιρείες που λειτουργούν τα εθνικά ηλεκτρικά δίκτυα, να δεσμεύουν το 25% των εσόδων από τη συμφόρηση, των τελών που εισπράττονται όταν οι διασυνοριακές γραμμές υπερφορτώνονται, για νέα έργα (Florence School of Regulation). Στον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό της ΕΕ, για την περίοδο 2028-2034, προτείνεται πενταπλασιασμός της χρηματοδότησης για ενεργειακές υποδομές, περίπου στα 30 δισ. ευρώ (GLOBSEC).

Καμία από τις δύο παρεμβάσεις δεν έχει εγκριθεί. Η ενεργειακή νομοθεσία στην ΕΕ χρειάζεται συνήθως δύο έως τέσσερα χρόνια για να περάσει από το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το κόστος για το οποίο προειδοποιεί ο Πιερρακάκης είναι ήδη ορατό στην Ελλάδα: οι τιμές φυσικού αερίου στην Αθήνα αυξήθηκαν κατά 21,3% μετά την κρίση στη Μέση Ανατολή, ωθώντας τον ελληνικό πληθωρισμό προς το 3,7% (Euronews, Ot.gr). Αυτός ο πληθωρισμός διαβρώνει τις ονομαστικές αυξήσεις μισθών, δηλαδή την αύξηση που φαίνεται στον μισθό πριν αφαιρεθεί η άνοδος των τιμών. Στην Ελλάδα, όπου το μερίδιο των μισθών στο ΑΕΠ παραμένει από τα χαμηλότερα στην ΕΕ, ακόμη και ένας μέτριος πληθωρισμός που ξεκινά από την ενέργεια μπορεί να γυρίσει τα νοικοκυριά πίσω. Οι στόχοι για τις ανανεώσιμες πηγές ισχύουν ήδη. Οι κανόνες για τα δίκτυα που θα έπρεπε να τους στηρίζουν παραμένουν πρόταση στις Βρυξέλλες.