Εγγυήσεις χωρίς συμφωνημένο σχέδιο

Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι περιέγραψε ένα σχήμα τριών βημάτων για τον τερματισμό του πολέμου: κατάπαυση του πυρός, αμοιβαίες αποσύρσεις στρατευμάτων προς μια «ελεύθερη οικονομική ζώνη» και ένα πακέτο εγγυήσεων συνδεδεμένων με την ΕΕ και το ΝΑΤΟ. Στις 23 Αυγούστου, ο Ουκρανός πρόεδρος είπε ότι η Ουκρανία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι Ευρωπαίοι εταίροι είχαν βάλει τις ιδέες αυτές «σε μία σελίδα» (RBC Ukraine, UA.News). Καμία κυβέρνηση δεν έχει δημοσιοποιήσει αυτή τη σελίδα. Δεν υπάρχει έγγραφο του Λευκού Οίκου, κείμενο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου ή υπογεγραμμένο πλαίσιο. Παρ’ όλα αυτά, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αρχίζουν ήδη να τοποθετούνται ως εγγυήτριες μιας διευθέτησης της οποίας οι όροι, ο χάρτης και οι κανόνες επιβολής παραμένουν άγνωστοι.

Η δήλωση της Συμμαχίας των Προθύμων, που εκδόθηκε την επόμενη ημέρα από το Κίεβο και συνυπογράφηκε από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τη Γερμανία, δεν αναφέρει καθόλου την ελεύθερη οικονομική ζώνη (gov.uk, Bundesregierung). Υπόσχεται «ισχυρές, πολιτικά και νομικά δεσμευτικές εγγυήσεις ασφαλείας», χωρίς να κατονομάζει ποιες χώρες θα διαθέσουν στρατεύματα, με ποιους κανόνες εμπλοκής και με ποια κλιμάκωση αντίδρασης σε περίπτωση παραβίασης. Όπως είχε γράψει το To Brief, όταν η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο άρχισαν να επεξεργάζονται κοινό διαπραγματευτικό σχήμα, ο ευρωπαϊκός φόβος ήταν ότι η Ουάσιγκτον και η Μόσχα θα μπορούσαν να διαμορφώσουν μια συμφωνία, ενώ οι κυβερνήσεις που θα ζούσαν πιο άμεσα τις συνέπειές της θα έμεναν εκτός αίθουσας. Ο φόβος αυτός αποκτά πλέον συγκεκριμένη μορφή: οι εγγυήσεις στήνονται πριν υπάρξουν οι πολιτικοί όροι.

Ένα ζήτημα κυριαρχίας με οικονομική ονομασία

Το σκέλος της κατάπαυσης του πυρός είναι το ευκολότερο να περιγραφεί και το δυσκολότερο να ελεγχθεί στην πράξη. Η δήλωση της Συμμαχίας ζητά «πλήρη, άμεση και άνευ όρων κατάπαυση του πυρός με αφετηρία τη γραμμή επαφής» και αναφέρει ότι μια πολυεθνική δύναμη θα αναπτυχθεί μόνο έπειτα από «αξιόπιστη παύση των εχθροπραξιών» (gov.uk, Élysée). Ποιος θα κρίνει την αξιοπιστία και τι θα συμβεί όταν ένα drone περάσει τη γραμμή, παραμένει ανοιχτό.

Το δεύτερο στοιχείο είναι ο πραγματικός μεντεσές της πρότασης. Ο Ζελένσκι χαρακτήρισε την «ελεύθερη οικονομική ζώνη» αμερικανική ιδέα, χωρίς να κατονομάσει διοικητική αρχή, χάρτη ή απόσταση απόσυρσης (UA.News, ANSA). Η ονομασία ακούγεται τεχνική, όμως τα αναπάντητα ερωτήματα αφορούν την κυριαρχία: ποιος θα διοικεί τη ζώνη, ποια δικαστήρια και ποια αστυνομία θα λειτουργούν εκεί, αν η Ουκρανία θα διατηρεί τυπικό έλεγχο και αν η γραμμή απόσυρσης θα παγώνει τα σημερινά εδαφικά κέρδη της Ρωσίας. Η Γαλλία και η Γερμανία, που συμπροεδρεύουν στη Συμμαχία, δεν έχουν στηρίξει δημοσίως αυτή τη φόρμουλα (Élysée, Merkur).

Εγγυήσεις χωρίς μηχανισμό επιβολής

Το τρίτο στοιχείο ζητά από την Ευρώπη να αναλάβει την ασφάλεια της Ουκρανίας. Τα χρήματα ήδη κινούνται: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε 6,1 δισ. ευρώ για αμυντικές προμήθειες την ημέρα της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας, καλύπτοντας αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα, πυρομαχικά και ραντάρ (Euronews, IEU Monitoring). Οι παραδόσεις όπλων, όμως, είναι στήριξη σε καιρό πολέμου. Μια εγγύηση μετά την κατάπαυση του πυρός σημαίνει κάτι διαφορετικό: παρουσία στρατευμάτων στο έδαφος, δομή διοίκησης, επιμερισμό κόστους μεταξύ πρωτευουσών και πολιτικές εντολές από εθνικά κοινοβούλια, με συνταγματικές απαιτήσεις που διαφέρουν από χώρα σε χώρα.

Η υπόσχεση αρχίζει να διαλύεται όταν οι πρωτεύουσες λένε τι είναι πράγματι διατεθειμένες να στείλουν. Η Λιθουανία προχώρησε περισσότερο: ο πρόεδρος Γκιτάνας Ναουσέντα είπε ότι το Βίλνιους είναι έτοιμο να αναπτύξει χερσαίες, μηχανικές, αντιαεροπορικές και ναυτικές δυνατότητες «όταν υπάρξουν οι προϋποθέσεις» (Lrytas). Ακόμη και αυτό, όμως, είναι υπό αίρεση, χωρίς να έχει εντοπιστεί κοινοβουλευτική εξουσιοδότηση. Η Πολωνία χάραξε σαφέστερη κόκκινη γραμμή: ο Ντόναλντ Τουσκ δήλωσε ότι η Βαρσοβία δεν θα στείλει στρατεύματα στην Ουκρανία και όρισε τον ρόλο της ως επιμελητειακή και υποστηρικτική ροή από πολωνικό έδαφος (TVN24, Bankier). Η Ιταλία συμμετείχε στη συνάντηση της Συμμαχίας, αλλά αρνήθηκε να λάβει μέρος στις ασκήσεις Οκτωβρίου-Νοεμβρίου που ανακοίνωσε ο Μακρόν (ANSA). Η Γαλλία διεκδικεί τον ρόλο του συντονιστή, αλλά δεν έχει δημοσιοποιήσει αριθμούς στρατευμάτων, δομή διοίκησης ή σχέδιο επιμερισμού κόστους (Le Monde).

Η Ρωσία δεν έχει αποδεχθεί τη φόρμουλα των τριών μερών. Ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Ριαμπκόφ είπε ότι η Μόσχα θα ακούσει νέες ιδέες μόνο αν ανταποκρίνονται στις «πραγματικότητες επί του εδάφους», διπλωματική διατύπωση που παραπέμπει στη διατήρηση όσων ελέγχουν οι ρωσικές δυνάμεις (Reuters, Al Jazeera). Μια δύναμη επιβολής με στήριξη του ΟΗΕ θα προσέκρουε στο ρωσικό βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Η ανανέωση των κυρώσεων απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο της ΕΕ, όπου οποιαδήποτε κυβέρνηση μπορεί να μπλοκάρει την απόφαση.

Ο μηχανισμός ευρωπαϊκής στήριξης της Ουκρανίας έχει χρηματοδότηση και είναι ορατός. Ο μηχανισμός ειρήνης δεν έχει ακόμη δημοσιευμένα εξαρτήματα. Μέχρι ο Μπέρναμ, ο Μακρόν, ο Μερτς και οι εταίροι τους να βάλουν ονόματα, αριθμούς και κανόνες πίσω από τις εγγυήσεις που υπόσχονται, προσφέρονται να επιβάλουν μια ιδέα που κανείς δεν έχει μετατρέψει σε σχέδιο.