Η Ευρώπη άφησε τις θάλασσες πίσω

Έξι χρόνια μετά τη λήξη της νομικής προθεσμίας που είχε θέσει η ΕΕ για υγιείς θάλασσες, κανένα κράτος-μέλος δεν την έχει εκπληρώσει (θαλάσσιο περιβάλλον της Επιτροπής). Η Οδηγία-Πλαίσιο για τη Θαλάσσια Στρατηγική, δηλαδή ο βασικός ευρωπαϊκός νόμος για την υγεία των θαλασσών που εγκρίθηκε το 2008, απαιτούσε από τις χώρες να πετύχουν «καλή περιβαλλοντική κατάσταση» έως το 2020 (Οδηγία-Πλαίσιο για τη Θαλάσσια Στρατηγική). Δεν το πέτυχαν. Ο χαρακτηρισμός «προστατευόμενη περιοχή» όλο και συχνότερα σημαίνει μια ζώνη σημειωμένη στον κυβερνητικό χάρτη, όχι μια περιοχή που πράγματι προστατεύεται στη θάλασσα.

Οι ίδιοι οι δείκτες της Επιτροπής δείχνουν το κόστος αυτής της απόστασης ανάμεσα στον νόμο και την εφαρμογή. Η έντονη ρύπανση από θρεπτικά συστατικά επηρεάζει το 46% της παράκτιας υδάτινης έκτασης της ΕΕ. Η αλιεία με συρόμενα εργαλεία βυθού διαταράσσει το 79% του παράκτιου βυθού. Και το 81% των οικοτόπων που αξιολογήθηκαν με βάση τις οδηγίες για τη φύση βρίσκεται σε κακή κατάσταση (θαλάσσιο περιβάλλον της Επιτροπής, σελίδα της Επιτροπής για τη φύση). Δεν πρόκειται για στοιχεία περιβαλλοντικών οργανώσεων. Προέρχονται από τον ίδιο θεσμό που έχει την ευθύνη να επιβάλει τους κανόνες.

Το κενό μέσα στον νομικό σχεδιασμό

Ο μηχανισμός είναι απλός. Η Οδηγία για τους Οικοτόπους, η οποία δημιούργησε το ευρωπαϊκό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000, προβλέπει ότι ο χαρακτηρισμός μιας θαλάσσιας περιοχής ενεργοποιεί υποχρεώσεις διατήρησης και εκτιμήσεις επιπτώσεων, αλλά δεν απαγορεύει αυτομάτως την αλιεία, τη ναυσιπλοΐα ή τις κατασκευές (Οδηγία για τους Οικοτόπους). Οι δραστηριότητες που προκαλούν ζημιά συνεχίζονται, εκτός εάν οι κυβερνήσεις υιοθετήσουν συγκεκριμένα μέτρα διαχείρισης και τα εφαρμόσουν στην πράξη. Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική, δηλαδή το ευρωπαϊκό πλαίσιο κανόνων για την αλιεία, απαιτούσε χωριστά οι πληθυσμοί των ψαριών να φτάσουν σε βιώσιμα επίπεδα έως το 2020 (Κοινή Αλιευτική Πολιτική). Και αυτή η προθεσμία πέρασε χωρίς πλήρη συμμόρφωση.

Η σύγκρουση αρχίζει όταν η προστασία κλείνει ένα αλιευτικό πεδίο, μπλοκάρει μια άδεια ή υποχρεώνει τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις να μειώσουν τις απορροές τους. Η ομοσπονδιακή υπηρεσία της Γερμανίας για τη φύση περιγράφει τη βιοποικιλότητα στη Βόρεια Θάλασσα και τη Βαλτική ως απειλούμενη, ενώ η χρήση και των δύο θαλασσών εντείνεται (BfN). Στην Κάτω Σαξονία, οι αρχές πρότειναν να τεθεί εκτός αλιείας το 10% των παράκτιων υδάτων, ένα βήμα που οι περιβαλλοντικές οργανώσεις θεωρούν ανεπαρκές (Tagesschau). Στην Ολλανδία, τα νέα σχέδια διαχείρισης για περιοχές Natura 2000 έχουν οδηγήσει αλιείς γαρίδας κοντά στο Ζάουτκαμπ να προειδοποιούν ότι οι απαγορεύσεις κατά μήκος των ακτών της Βόρειας Θάλασσας μπορεί να σημάνουν το τέλος της δουλειάς τους (Omroep Het Hogeland).

Η Γαλλία δείχνει καθαρότερα από κάθε άλλη περίπτωση το χάσμα ανάμεσα στην ετικέτα και το αποτέλεσμα. Ο διοικητικός σχεδιασμός βάζει ως στόχο την προστασία του 30% του θαλάσσιου χώρου (DIRM), όμως οι όροι αλιείας μέσα στις θαλάσσιες περιοχές Natura 2000 εξακολουθούν να αποφασίζονται με αναλύσεις κινδύνου κατά περίπτωση, σύμφωνα με ερώτηση στη Γερουσία το 2026 (Sénat). Παράλληλα, η Γαλλία μετρά ως προστασία και περιοχές όπου η πίεση είναι χαμηλή: τα επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι στην αρχή του 2026 το 5,9% της επικράτειας βρισκόταν υπό «ισχυρή προστασία», με σχεδόν τα τρία τέταρτα αυτής της έκτασης να συγκεντρώνονται στις απομακρυσμένες Νότιες και Ανταρκτικές Γαίες, όχι στα έντονα αλιευόμενα μητροπολιτικά ύδατα (SDES).

Η βασική ζημιά έρχεται από τη στεριά

Μεγάλο μέρος της υποβάθμισης των θαλασσών δεν ξεκινά στη θάλασσα, αλλά στα χωράφια και στα γερασμένα δίκτυα αποχέτευσης. Η Επιτροπή περιγράφει την αλυσίδα: το άζωτο από τη γεωργία ξεπλένεται από τα χωράφια, περνά σε ποτάμια και υπόγεια ύδατα και στη συνέχεια τροφοδοτεί παράκτιες εξάρσεις φυκών, οι οποίες πνίγουν τη θαλάσσια ζωή (νιτρικά άλατα της Επιτροπής). Αυτό σημαίνει ότι η Δανία, η Γερμανία, η Ολλανδία και η Πολωνία αντιμετωπίζουν το ίδιο θεσμικό πρόβλημα: οι θαλάσσιες αρχές τους δεν μπορούν να διορθώσουν τις νεκρές παράκτιες ζώνες όταν η κύρια ζημιά προέρχεται από απορροές θρεπτικών ουσιών που ρυθμίζονται από την αγροτική πολιτική, την οποία δεν ελέγχουν.

Σύμφωνα με έκθεση του Race for the Baltic που επικαλείται το Echo Media, η Πολωνία συλλέγει μόνο ένα μέρος των υγρών αποβλήτων που παράγουν τα σηπτικά της συστήματα, με τα λύματα που δεν συλλέγονται να προσθέτουν φορτίο φωσφόρου στη Βαλτική. Στην Ισπανία, αξιολόγηση μη κυβερνητικής οργάνωσης για 57 έργα αποκατάστασης διαπίστωσε ότι πολλά από αυτά αποδεικνύουν την τεχνική δυνατότητα παρέμβασης, χωρίς όμως να τεκμηριώνουν οικολογική ανάκαμψη (Ecologistas en Acción). Η αποκατάσταση μπορεί να λειτουργήσει, αλλά δεν υποκαθιστά τα εφαρμόσιμα όρια στις δραστηριότητες που υποβαθμίζουν εξαρχής τα νερά.

Η Επιτροπή μπορεί να προσφύγει κατά κρατών-μελών για μη συμμόρφωση και να ζητήσει οικονομικές κυρώσεις με βάση τις συνθήκες της ΕΕ (εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ από την Επιτροπή). Δεν μπορεί όμως να οργανώσει παράκτιες περιπολίες, να ξαναγράψει τις άδειες αλιείας ή να ελέγξει επιτόπου τα φορτία θρεπτικών ουσιών. Η εφαρμογή παραμένει στα χέρια των ίδιων εθνικών κυβερνήσεων που έχασαν την προθεσμία του 2020.

Το στοιχείο που λείπει είναι η τεκμηρίωση σε επίπεδο περιοχής: τι ακριβώς απαγορεύεται μέσα σε κάθε προστατευόμενη ζώνη, ποιος την επιτηρεί και αν τα οικοσυστήματα ανακάμπτουν. Οι εθνικές πρωτεύουσες οφείλουν αυτή τη διαφάνεια. Η Επιτροπή έχει τα νομικά εργαλεία για να την επιβάλει και έξι χρόνια χαμένων προθεσμιών για να δικαιολογήσει τη χρήση τους.