Η Φινλανδία αδειοδοτεί την Onkalo

Μέσα σε κάθε πυρηνικό αντιδραστήρα, κεραμικά σφαιρίδια ουρανίου βρίσκονται συμπιεσμένα σε μεταλλικές ράβδους καυσίμου και παράγουν ηλεκτρική ενέργεια. Όταν οι ράβδοι αυτές εξαντληθούν, παραμένουν έντονα ραδιενεργές και τόσο θερμές ώστε χρειάζονται χρόνια σε δεξαμενές ψύξης προτού μπορέσουν να μετακινηθούν. Κάθε χώρα που παράγει πυρηνική ενέργεια έχει δεσμευθεί ότι θα βρει μόνιμη λύση για αυτό το υλικό. Επί δεκαετίες, η δέσμευση έμενε περισσότερο υπόσχεση παρά εφαρμοσμένη πολιτική. Η Φινλανδία είναι η πρώτη που τη μετατρέπει σε λειτουργικό σύστημα.

Η φινλανδική κυβέρνηση χορήγησε στην Posiva Oy άδεια λειτουργίας για μονάδα τελικής διάθεσης αναλωμένου πυρηνικού καυσίμου στο Ολκιλουότο, αφού η αρχή πυρηνικής ασφάλειας STUK ολοκλήρωσε θετική αξιολόγηση ασφάλειας. Η εγκατάσταση, γνωστή ως Onkalo, προετοιμάζεται εδώ και δεκαετίες: η Φινλανδία είχε δώσει άδεια κατασκευής το 2015, ενώ η Posiva υπέβαλε την αίτηση λειτουργίας στα τέλη του 2021. Οι ρυθμιστικές αρχές λένε πλέον ότι το σύστημα είναι έτοιμο να περάσει από τον σχεδιασμό και την τεχνική διαβεβαίωση στην ελεγχόμενη λειτουργία. Η πρώτη κάψουλα δεν θα κατέβει αύριο στο υπέδαφος· προηγούνται δοκιμές και διαδικασίες θέσης σε λειτουργία, όπως σημειώνει η STUK. Όμως άλλο πράγμα είναι μια εγκατάσταση που έχει άδεια λειτουργίας και άλλο μια χώρα που ακόμη συζητά αν θα επιχειρήσει κάτι ανάλογο.

Στεγανοποίηση υπογείου που κανείς δεν θα ελέγξει ξανά

Η εικόνα ενός θησαυροφυλακίου με κλειδωμένη πόρτα είναι παραπλανητική. Το Onkalo λειτουργεί περισσότερο σαν μια στεγανοποίηση υπογείου για ένα μέλλον στο οποίο δεν θα υπάρχει κανείς για να κάνει επιθεώρηση: διαδοχικά στρώματα προστασίας, σχεδιασμένα ώστε κάθε ένα να κρατά ακόμη και αν το προηγούμενο αποτύχει.

Το αναλωμένο καύσιμο σφραγίζεται μέσα σε ένθετο από χυτοσίδηρο, το οποίο περιβάλλεται από χάλκινο περίβλημα. Το δοχείο τοποθετείται σε οπή επενδυμένη με άργιλο μπεντονίτη, ένα υλικό που διογκώνεται όταν έρχεται σε επαφή με νερό και δημιουργεί στεγανό φράγμα, εμποδίζοντας τα υπόγεια ύδατα να φτάσουν στο μέταλλο. Οι σήραγγες επιχωματώνονται και το σύνολο βρίσκεται σε βάθος περίπου 400 έως 450 μέτρων, μέσα σε σταθερό βραχώδες υπόβαθρο (Δελτίο ΔΟΑΕ, Posiva). Καμία επιμέρους στρώση δεν χρειάζεται να είναι τέλεια από μόνη της. Η STUK αξιολογεί τη συνδυασμένη απόδοσή τους.

Η προσέγγιση αυτή είναι γνωστή ως μέθοδος KBS-3 και αναπτύχθηκε από κοινού, επί δεκαετίες, από τα φινλανδικά και τα σουηδικά προγράμματα (SKB). Αυτό που ξεχωρίζει το Onkalo από ένα ερευνητικό έργο είναι ότι μια βιομηχανική αλυσίδα τελικής διάθεσης κινείται πλέον προς τη διαχείριση εμπορικού αναλωμένου καυσίμου, κάτι που ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας έχει περιγράψει ως ένα από τα πιο προχωρημένα προγράμματα του είδους.

Ένα προηγούμενο που η Ευρώπη δεν μπορεί να αγνοήσει

Το Onkalo θα δέχεται μόνο φινλανδικό αναλωμένο καύσιμο. Η φινλανδική νομοθεσία δεν επιτρέπει την εισαγωγή ξένων πυρηνικών αποβλήτων. Παρ’ όλα αυτά, η απόφαση μετακινεί τους όρους μιας ευρωπαϊκής συζήτησης. Η πυρηνική ενέργεια επανέρχεται στην ατζέντα για την απανθρακοποίηση και την ενεργειακή ασφάλεια, ενώ το ζήτημα των αποβλήτων ήταν σταθερά το ισχυρότερο πολιτικό επιχείρημα εναντίον της. Οι υποστηρικτές της μπορούν πλέον να δείχνουν μια αδειοδοτημένη εγκατάσταση, όχι απλώς ένα θεωρητικό σχέδιο.

Η Σουηδία βρίσκεται πιο κοντά στο επόμενο βήμα, καθώς η κυβέρνηση ενέκρινε το 2022 το σχέδιο της SKB για αποθήκη με την ίδια μέθοδο KBS-3, αν και η κατασκευή στο Φόρσμαρκ εξακολουθεί να απαιτεί ειδικές αξιολογήσεις για την τοποθεσία από τη SSM.

Το γαλλικό Cigéo αντιμετωπίζει διαφορετικό πρόβλημα. Η Γαλλία επανεπεξεργάζεται το αναλωμένο καύσιμό της, διαχωρίζοντας πυρηνικό υλικό που μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί και αφήνοντας πίσω απόβλητα υψηλής ραδιενέργειας άλλου τύπου. Το έργο έχει αναφερόμενο κόστος 33,36 δισ. ευρώ σε ορίζοντα 151 ετών και εξακολουθεί να συναντά τοπικές αντιδράσεις που δεν έχουν επιλυθεί.

Η Πολωνία και η Ιταλία δείχνουν ακόμη καθαρότερα τη διαφορά ανάμεσα στην πυρηνική φιλοδοξία και στην υποχρέωση διαχείρισης του τέλους του κύκλου καυσίμου. Η Πολωνία κινείται προς την κατασκευή του πρώτου της αντιδραστήρα, με στόχο την πρώτη σκυροδέτηση το 2028, αλλά τα στοιχεία για αντίστοιχο σχέδιο τελικής διάθεσης παραμένουν περιορισμένα. Η Ιταλία έκλεισε τους αντιδραστήρες της πριν από δεκαετίες και συζητά την επιστροφή στην πυρηνική ενέργεια, ενώ παλαιά απόβλητα παραμένουν ακόμη σε προσωρινή αποθήκευση. Οι νέες πυρηνικές εξαγγελίες στην Ευρώπη ακούγονται διαφορετικά όταν μία χώρα έχει ήδη ακολουθήσει μέχρι τέλους τη δύσκολη πλευρά της εξίσωσης.

Τι δεν μπορεί να εγγυηθεί η άδεια

Η αποθήκη πρέπει να επιβιώσει περισσότερο από τους ανθρώπινους θεσμούς. Οι επιστήμονες μοντελοποιούν τον τρόπο με τον οποίο το νερό, το μέταλλο, η άργιλος και το πέτρωμα θα αλληλεπιδράσουν σε βάθος δεκάδων ή και εκατοντάδων χιλιάδων ετών. Θα διαβρωθεί ο χαλκός ταχύτερα από όσο προβλέπουν τα μοντέλα; Θα μπορούσε μια μελλοντική εποχή παγετώνων να πιέσει τη γη με τεράστιες μάζες πάγου, αλλάζοντας τη ροή και τη χημεία των υπόγειων υδάτων πάνω από τις σήραγγες; Τα ερωτήματα αυτά παραμένουν ανοιχτά (STUK, Δελτίο ΔΟΑΕ). Η άδεια είναι η ισχυρότερη μορφή εμπιστοσύνης που μπορεί να δώσει ένα σύγχρονο κράτος. Δεν αποτελεί απόδειξη για όλη τη διάρκεια του κινδύνου.

Μια αξιόπιστη λύση για τα απόβλητα δεν κάνει επίσης την πυρηνική ενέργεια φθηνή ή γρήγορη. Η σουηδική συζήτηση για κρατική στήριξη και επιμερισμό κινδύνου σε νέους αντιδραστήρες δείχνει ότι η χρηματοδότηση παραμένει ξεχωριστό πεδίο σύγκρουσης. Η Φινλανδία δεν έλυσε τα οικονομικά της πυρηνικής ενέργειας. Έδειξε, όμως, πώς μοιάζει μια διαδρομή διαχείρισης αποβλήτων όταν ένα κράτος την ακολουθεί επί δεκαετίες. Για μια ήπειρο που συζητά αν η πυρηνική ενέργεια αξίζει δεύτερη ευκαιρία, αυτή η απόδειξη θεσμικής συνέπειας μπορεί να έχει μεγαλύτερη βαρύτητα από οποιαδήποτε ανακοίνωση νέου αντιδραστήρα.