Ο Fitto δένει Τουρκία και Κυπριακό

Ο διορισμός του Ιταλού εκτελεστικού αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ραφαέλε Φίτο, ως ειδικού εκπροσώπου για την Κύπρο στις 13 Ιουλίου ανοίγει έναν δεύτερο διπλωματικό δίαυλο, παράλληλα με τον ρόλο διαμεσολάβησης που διατηρεί εδώ και δεκαετίες ο ΟΗΕ (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η λογική της Λευκωσίας είναι καθαρή: να αξιοποιηθεί η σχέση της ΕΕ με την Τουρκία ως μοχλός πίεσης για την επανεκκίνηση των συνομιλιών στο διαιρεμένο νησί. Η αναμενόμενη ένσταση της Άγκυρας είναι εξίσου σαφής, επειδή η Κυπριακή Δημοκρατία είναι ήδη κράτος-μέλος της ΕΕ, άρα η Ένωση δεν εμφανίζεται ως ουδέτερος διαμεσολαβητής, αλλά ως μέρος του πολιτικού πλαισίου της διαφοράς.

Τι κάνει ο ΟΗΕ, τι προσθέτει η ΕΕ

Η επίσημη ειρηνευτική διαδικασία παραμένει στα χέρια του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, ο οποίος, μέσω της προσωπικής του απεσταλμένης, Μαρία Άνχελα Ολγκίν Κουεγιάρ, επιχειρεί να συγκαλέσει συνομιλίες και να διαπιστώσει αν υπάρχει κοινό έδαφος μεταξύ των δύο πλευρών (Γενικός Γραμματέας ΟΗΕ). Η Κομισιόν δηλώνει ότι ο Φίτο θα κινηθεί μέσα σε αυτό το πλαίσιο, όχι ως υποκατάστατό του.

Η ΕΕ, όμως, διαθέτει εργαλεία που δεν έχει ο ΟΗΕ. Μια επανενωμένη Κύπρος θα έπρεπε να ενσωματώσει πλήρως το ευρωπαϊκό κεκτημένο, δηλαδή το σύνολο των κανόνων και υποχρεώσεων που δεσμεύουν τα κράτη-μέλη. Οποιαδήποτε συμφωνία θα χρειαζόταν ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και θεσμική αρχιτεκτονική συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης. Παράλληλα, η ευρύτερη πολιτική σχέση με την Τουρκία, από τον εκσυγχρονισμό της τελωνειακής ένωσης έως τη φιλελευθεροποίηση των θεωρήσεων και τα πεδία που η Άγκυρα θέλει πράγματι να κινηθούν, περνά από τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες (Συμβούλιο της ΕΕ). Ο ρόλος του Φίτο δεν είναι να μεσολαβήσει. Είναι να καταστήσει εφαρμόσιμη, εντός των ευρωπαϊκών δομών, μια ενδεχόμενη λύση, εφόσον η διαδικασία του ΟΗΕ φτάσει σε τέτοιο σημείο.

Η στρατηγική διασύνδεσης της Λευκωσίας

Ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης περιέγραψε ανοιχτά τη λογική: η πρόοδος στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας πρέπει να συνδέεται με την πρόοδο στο Κυπριακό (Cyprus Mail). Κάθε ευρωπαϊκό άνοιγμα προς την Άγκυρα, είτε αφορά το εμπόριο είτε το μεταναστευτικό είτε την ασφάλεια, θα πρέπει να περνά από ένα κυπριακό φίλτρο. Η Ελλάδα στηρίζει την ίδια προσέγγιση, αντιμετωπίζοντας την Ανατολική Μεσόγειο ως μέρος του ευρύτερου φακέλου των σχέσεων με την Τουρκία (Καθημερινή).

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων καθορίζουν τη γενική κατεύθυνση της ΕΕ, είχε υιοθετήσει τον Απρίλιο του 2024 μια εκδοχή αυτής της γραμμής, ορίζοντας ότι η επαναπροσέγγιση με την Τουρκία θα είναι «σταδιακή, αναλογική και αναστρέψιμη» (συμπεράσματα Ευρωπαϊκού Συμβουλίου). Η διατύπωση αυτή δίνει στη Λευκωσία ένα διαδικαστικό στήριγμα: αν η Τουρκία δεν κινείται στο Κυπριακό, μπορούν να επιβραδυνθούν και άλλα ανοίγματα στις ευρωτουρκικές σχέσεις.

Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε τον διορισμό Φίτο ως εσωτερική υπόθεση της ΕΕ και αμφισβήτησε την αξιοπιστία της Ένωσης ως παράγοντα στο Κυπριακό (τουρκικό ΥΠΕΞ). Η ένσταση έχει θεσμικό βάρος: η Κυπριακή Δημοκρατία διαθέτει έδρα στην ΕΕ, ενώ η τουρκοκυπριακή κοινότητα όχι. Στην ανάγνωση της Άγκυρας, ο Φίτο εκπροσωπεί ένα μπλοκ στο οποίο συμμετέχει ήδη η μία πλευρά της σύγκρουσης.

Ο Χριστοδουλίδης, από την πλευρά του, εξακολουθεί να περιγράφει τον στόχο ως επανάληψη των διαπραγματεύσεων «από εκεί που διακόπηκαν» το 2017, κάτι που σημαίνει ότι δεν υπάρχει ακόμη νέα, αμοιβαία αποδεκτή βάση συνομιλιών (Kibris Postasi, Cyprus Mail).

Το δύσκολο δίλημμα του Βερολίνου

Η αντίφαση γίνεται πιο αισθητή στο Βερολίνο. Η Γερμανία έχει ισχυρούς λόγους να διατηρεί λειτουργικές σχέσεις με την Άγκυρα: η Τουρκία είναι σύμμαχος στο ΝΑΤΟ και εταίρος στο μεταναστευτικό. Μια αυστηρή κυπριακή αιρεσιμότητα μπορεί να μπλοκάρει συνεργασίες σε πεδία όπου η ΕΕ χρειάζεται την τουρκική συμμετοχή.

Από την άλλη, η παράκαμψη ενός κράτους-μέλους για χάρη μιας πρακτικής συνεννόησης με την Άγκυρα θα υπονόμευε την αρχή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, την οποία το Βερολίνο επικαλείται σε άλλες ενδοευρωπαϊκές διαφορές (Euractiv). Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα στάθμισης για κάθε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Αν το Κυπριακό γίνει σκληρή προϋπόθεση για κάθε άνοιγμα προς την Τουρκία, η Άγκυρα μπορεί να αποσυρθεί. Αν η προϋπόθεση μαλακώσει υπερβολικά, οι Βρυξέλλες θα χάσουν αξιοπιστία απέναντι στη Λευκωσία (Euronews, Eurotopics).

Η Ιταλία υποδέχθηκε τον διορισμό Φίτο ως αναγνώριση του μεσογειακού βάρους της Ρώμης (ANSA). Η εντολή, όμως, παραμένει περιορισμένη: ο Φίτο μπορεί να βοηθήσει ώστε μια πιθανή συμφωνία να σταθεί μέσα στο ευρωπαϊκό δίκαιο και στους κανόνες χρηματοδότησης της ΕΕ. Δεν μπορεί να επιβάλει παραχωρήσεις ούτε να υποχρεώσει την Άγκυρα να αποδεχθεί την Ένωση ως αμερόληπτο μεσολαβητή.

Ο διορισμός δίνει στη Λευκωσία μεγαλύτερο ευρωπαϊκό μοχλό, όχι νέο διαμεσολαβητή. Αν η Τουρκία δεν δει επαρκές όφελος σε μια καλύτερη σχέση με την ΕΕ ώστε να ανεχθεί πιο ορατή ευρωπαϊκή παρουσία στο Κυπριακό, ο δεύτερος αυτός δίαυλος κινδυνεύει να σκληρύνει τις θέσεις πριν προλάβει να τις ξεκλειδώσει.