Πέντε χώρες της ΕΕ επιμένουν στα offshore κέντρα

Πέντε κυβερνήσεις της ΕΕ θέλουν να κρατούν απορριφθέντες μετανάστες σε κέντρα εκτός Ευρώπης. Η λογική είναι σαφής: η φυσική μετακίνηση της κράτησης εκτός ευρωπαϊκού εδάφους, με τη νομική ευθύνη να παραμένει τυπικά στο κράτος που αποφασίζει την απομάκρυνση. Η Δανία, η Αυστρία, η Γερμανία, η Ελλάδα και η Ολλανδία προωθούν σχέδια για «κόμβους επιστροφών» σε τρίτες χώρες, παρά την επίσημη προειδοποίηση του Επιτρόπου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης ότι τέτοιες ρυθμίσεις ενδέχεται να οδηγήσουν σε κακομεταχείριση, αυθαίρετη κράτηση και παράνομες απελάσεις (Συμβούλιο της Ευρώπης, Reuters μέσω Global Banking & Finance).

Η προειδοποίηση έχει συμβουλευτικό χαρακτήρα, κάτι που οι κυβερνήσεις γνωρίζουν. Καμία όμως δεν έχει αποδείξει μέχρι σήμερα ότι η κράτηση εκτός Ευρώπης μπορεί να αντέξει στον δικαστικό έλεγχο ή να οδηγήσει πράγματι σε περισσότερες επιστροφές.

Η Ιταλία έδωσε το υπόδειγμα, όχι την απόδειξη

Το μοντέλο είναι η συμφωνία της Ιταλίας με την Αλβανία, βάσει της οποίας εγκαταστάσεις σε αλβανικό έδαφος χειρίζονται, υπό ιταλική δικαιοδοσία, ανθρώπους που αναχαιτίζονται στη θάλασσα. Αυτή η ρύθμιση μετέτρεψε μια ιδέα που μέχρι πρόσφατα βρισκόταν στο περιθώριο σε πολιτική θέση την οποία στηρίζουν 19 κράτη-μέλη, πιέζοντας την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δηλαδή το εκτελεστικό όργανο της ΕΕ, να νομιμοποιήσει συμφωνίες για την κράτηση απορριφθέντων μεταναστών εκτός της Ένωσης. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε μεταρρύθμιση που επιτρέπει τέτοια κέντρα στο εξωτερικό (Internazionale/Reuters).

Η πολιτική δυναμική υπάρχει. Η επιχειρησιακή τεκμηρίωση όχι. Ιταλοί δικαστές έχουν μπλοκάρει επιμέρους κρατήσεις και μεταφορές που συνδέονται με τα κέντρα στην Αλβανία, ενώ οργανώσεις δικαιωμάτων έχουν επισημάνει προβλήματα στην πρόσβαση σε δικηγόρους και οικογένειες (Amnesty Piemonte/VdA). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε αξιολόγηση για την εφαρμογή των ιταλικών μεταφορών, αλλά το ουσιαστικό τεστ παραμένει ανοιχτό: αν τα κέντρα μπορούν να διαχειριστούν περισσότερους από λίγους ανθρώπους χωρίς να σταματούν οι διαδικασίες στα δικαστήρια (Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ιταλία). Δεν υπάρχουν ενοποιημένα δημόσια στοιχεία για το πόσοι μεταφέρθηκαν, πόσο έμειναν στα κέντρα ή πόσοι τελικά επιστράφηκαν.

Ο υπουργός Εσωτερικών της Αυστρίας, Γκέρχαρντ Κάρνερ, έχει υποσχεθεί επιβεβαιωμένους εταίρους έως τα τέλη του 2026 και τις πρώτες μεταφορές το 2027. Ωστόσο, σύμφωνα με δημοσιεύματα, δεν έχει κατονομαστεί τρίτη χώρα-εταίρος, δεν έχει υπογραφεί συμφωνία και δεν έχει δημοσιευθεί σχέδιο για το ποιος θα λειτουργεί τα κέντρα, ποιος θα τα εποπτεύει ή τι θα συμβαίνει όταν παρεμβαίνουν τα δικαστήρια (Heute, taz). Αυτά είναι πολιτικά χρονοδιαγράμματα, όχι ορόσημα υλοποίησης.

Το πραγματικό όριο είναι τα δικαστήρια, όχι οι επίτροποι

Ο Επίτροπος Μάικλ Ο’Φλάχερτι δεν ζήτησε από τις κυβερνήσεις να σταματήσουν. Ζήτησε τέσσερις προϋποθέσεις πριν από οποιαδήποτε μεταφορά: προηγούμενη αξιολόγηση κινδύνου για τα ανθρώπινα δικαιώματα, συνεχή ανεξάρτητη παρακολούθηση, δεσμευτικές συμφωνίες με εφαρμοστέες ρήτρες δικαιωμάτων και πλήρη κοινοβουλευτικό και δικαστικό έλεγχο (Συμβούλιο της Ευρώπης). Καμία από τις πέντε κυβερνήσεις δεν έχει δείξει δημοσίως ότι πληροί αυτές τις προϋποθέσεις.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης, ο ευρωπαϊκός οργανισμός προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων που είναι διακριτός από την ΕΕ, δεν μπορεί να ασκήσει βέτο σε εθνικές πολιτικές. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου όμως μπορεί να εκδίδει επείγοντα μέτρα που μπλοκάρουν ατομικές απομακρύνσεις, όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος βασανιστηρίων ή απάνθρωπης μεταχείρισης (Κανόνας 39 του ΕΔΔΑ). Στο δίκαιο της ΕΕ, η αρχή της μη επαναπροώθησης, δηλαδή η απόλυτη απαγόρευση αποστολής κάποιου σε χώρα όπου κινδυνεύει με βασανιστήρια ή θάνατο, παραμένει εκτελεστή από τα εθνικά δικαστήρια και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (σημείωμα του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων για την υπόθεση C-431/24). Οι υπουργοί μπορούν να υπογράφουν συμφωνίες. Τα δικαστήρια μπορούν να σταματούν τις απομακρύνσεις. Η νομική υποχρέωση παραμένει στο κράτος που απελαύνει.

Η Ελλάδα δοκιμάζει την αξιοπιστία των εγγυήσεων

Η Ελλάδα δείχνει καθαρά το χάσμα ανάμεσα στην πολιτική υποστήριξη και το θεσμικό ιστορικό. Η Αθήνα στηρίζει τους κόμβους επιστροφών, ενώ είναι το κράτος-μέλος για το οποίο το ίδιο το γραφείο θεμελιωδών δικαιωμάτων της Frontex έχει ανοίξει τις περισσότερες έρευνες για πιθανές παραβιάσεις δικαιωμάτων μεταναστών (Le Monde, To Vima). Η Αθήνα απορρίπτει αυτές τις κατηγορίες. Το ερώτημα όμως παραμένει: αν οι εγγυήσεις πιέζονται ήδη εντός του εδάφους της ΕΕ, τι θα συμβεί όταν οι διαδικασίες μεταφερθούν σε χώρα με ασθενέστερη θεσμική εποπτεία;

Το μοτίβο στην Ευρώπη είναι σταθερό. Οι κυβερνήσεις μπορούν να μεταφέρουν την πολιτική του μεταναστευτικού εκτός συνόρων ταχύτερα απ’ όσο μπορούν να μεταφέρουν τη νομική ευθύνη. Οι κόμβοι επιστροφών λύνουν ένα πρόβλημα ορατότητας για τους υπουργούς Εσωτερικών και διαθέτουν πολιτική ώθηση. Αυτό που δεν διαθέτουν, από καμία κυβέρνηση, είναι στοιχεία που να δείχνουν ότι το μοντέλο παράγει περισσότερες επιστροφές από τις υφιστάμενες διαδικασίες ή έναν σχεδιασμό που έχει γίνει δεκτός από τα δικαστήρια σε πραγματική κλίμακα. Αυτή η απόδειξη, όχι η επιστολή ενός επιτρόπου, θα κρίνει αν η κράτηση εκτός Ευρώπης θα γίνει ευρωπαϊκή πολιτική ή ευρωπαϊκό θέατρο.