Πέντε χώρες πιέζουν για κέντρα επιστροφών

Η Δανία, η Γερμανία, η Ολλανδία, η Αυστρία και η Ελλάδα συμφώνησαν στην Κοπεγχάγη, στις 4 Σεπτεμβρίου, σε ένα κοινό μοντέλο για τη μεταφορά απορριφθέντων αιτούντων άσυλο σε εγκαταστάσεις εκτός ΕΕ, με στόχο οι πρώτες μετακινήσεις να γίνουν έως το τέλος του 2027. Οι πέντε κυβερνήσεις μίλησαν για πρόοδο. Το κρίσιμο μέρος οποιασδήποτε συμφωνίας, όμως, δηλαδή η χώρα που θα δεχθεί τους ανθρώπους αυτούς, δεν έχει υπογράψει τίποτα, δεν έχει κατονομαστεί δημοσίως και δεν έχει επιβεβαιώσει όρους (Euractiv, WCAX/AP).

Όπως γράψαμε την Πέμπτη, οι πέντε υπουργοί συντονίζονταν ήδη από τον Αύγουστο. Η συνάντηση της Κοπεγχάγης μετέφερε το σχέδιο από το επίπεδο του πολιτικού συνθήματος σε κοινές επιχειρησιακές αρχές. Δεν το μετέφερε ακόμη από τις αρχές σε ένα κέντρο που μπορεί πράγματι να λειτουργήσει.

Τρεις αρχές, καμία διεύθυνση

Το συμφωνημένο πλαίσιο στηρίζεται σε τρεις δεσμεύσεις: τα κέντρα θα πρέπει να μειώνουν την παράτυπη μετανάστευση και να αποδυναμώνουν τα δίκτυα διακινητών, να συμμορφώνονται με το δίκαιο της ΕΕ, τις διεθνείς υποχρεώσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, και να προσφέρουν όφελος και στη χώρα υποδοχής (Berlingske, Kleine Zeitung). Η ολλανδική αντιπροσωπεία περιέγραψε τις σχεδιαζόμενες εγκαταστάσεις ως ανοιχτές δομές, όπου οι διαμένοντες θα μπορούν να ζουν και να εργάζονται, όχι ως κέντρα κράτησης (NRC).

Κάθε υπουργός έδωσε και έναν χρονικό στόχο. Ο Δανός υπουργός Morten Bødskov είπε ότι η Δανία αναμένει να είναι έτοιμη για τις πρώτες μεταφορές έως το τέλος του 2027. Ο Γερμανός Alexander Dobrindt θέλει συμφωνία εντός του έτους. Ο Αυστριακός Gerhard Karner ζητεί να έχει οριστεί τουλάχιστον μία χώρα υποδοχής έως το τέλος του 2026 (UIM Denmark, DW, Heute). Καμία από αυτές τις προθεσμίες δεν έχει ακόμη διπλωματικό έρεισμα. Η Ρουάντα επιβεβαίωσε ότι την επισκέφθηκε αντιπροσωπεία των πέντε κρατών και ότι οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται, χωρίς να δώσει χρονοδιάγραμμα (Euractiv). Η Ουγκάντα έχει αναφερθεί ως πιθανή επιλογή, αλλά δεν έχει επιβεβαιωθεί δημοσίως. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμμετείχε στην Κοπεγχάγη ως παρατηρητής, όχι ως διαπραγματευτής: οι Βρυξέλλες παρακολουθούν, αλλά το βάρος της διαπραγμάτευσης παραμένει στις πρωτεύουσες (EC Audiovisual).

Το δίκαιο επιτρέπει μεταφορές, όχι αποποίηση ευθύνης

Τα κέντρα θα λειτουργούσαν στη βάση του νέου Κανονισμού Επιστροφών της ΕΕ, τον οποίο ενέκρινε νωρίτερα φέτος το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δηλαδή το άμεσα εκλεγμένο νομοθετικό σώμα της Ένωσης. Ο κανονισμός δημιουργεί μια νέα δυνατότητα: πρόσωπο για το οποίο υπάρχει εκτελεστή απόφαση επιστροφής μπορεί να μεταφερθεί σε τρίτη χώρα, ακόμη και αν δεν έχει δεσμό με αυτήν. Προϋπόθεση είναι η χώρα υποδοχής να έχει συμφωνήσει επισήμως και να πληροί πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (European Parliament, SWP). Ο κανονισμός χρειάζεται ακόμη την τυπική έγκριση των εθνικών κυβερνήσεων στο Συμβούλιο, όπου οι υπουργοί της ΕΕ ψηφίζουν τη νομοθεσία, πιθανότατα το φθινόπωρο (Euronews).

Η φυσική μεταφορά ενός ανθρώπου εκτός του εδάφους της ΕΕ, όμως, δεν απαλλάσσει το κράτος αποστολής από τις υποχρεώσεις του βάσει του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (SWP, EU Migration Law Blog). Καμία συμφωνία δεν έχει ακόμη ξεκαθαρίσει ποιος θα έχει την ευθύνη επιτήρησης, ποιος θα χειρίζεται την περαιτέρω επιστροφή αν η χώρα καταγωγής εξακολουθεί να αρνείται την επανεισδοχή, ή τι θα συμβαίνει αν το κράτος υποδοχής παραβιάζει τις εγγυήσεις. Ο Bødskov είπε ότι ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης και η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες θα επιβλέπουν τα κέντρα. Το Associated Press διαπίστωσε ότι η Ύπατη Αρμοστεία δεν είχε λάβει συγκεκριμένες λεπτομέρειες, ενώ ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης ανέφερε ότι οι συζητήσεις παραμένουν διερευνητικές (WCAX/AP).

Η Δανία έχει και ένα ειδικό εμπόδιο: λόγω της παλαιάς εξαίρεσής της από το ενωσιακό δίκαιο στον χώρο της δικαιοσύνης, στηρίζει πολιτικά το μοντέλο, αλλά θα χρειαστεί ξεχωριστό νομικό βήμα για να αξιοποιήσει τον Κανονισμό Επιστροφών. Είναι ένα πρόσθετο εμπόδιο που δεν αντιμετωπίζει κανένα άλλο από τα πέντε κράτη (European Parliament Denmark).

Τα προηγούμενα δείχνουν το κενό

Η πολιτική αυτή απαντά σε υπαρκτό πρόβλημα. Τα στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι το 2024 οι χώρες της ΕΕ εξέδωσαν 453.000 εντολές αναχώρησης, αλλά πραγματοποίησαν μόνο 110.000 επιστροφές προς χώρες εκτός ΕΕ. Η ίδια η αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής τοποθετεί το ποσοστό επιστροφών για το 2025 στο 28%, το υψηλότερο επίπεδο δεκαετίας, που ωστόσο σημαίνει ότι σχεδόν τρεις στους τέσσερις ανθρώπους με εντολή αναχώρησης παρέμειναν (EPRS).

Τα πιο κοντινά προηγούμενα, πάντως, δείχνουν πόσο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα στη φιλοδοξία και την εφαρμογή. Η συμφωνία της Ιταλίας με την Αλβανία έχει οδηγήσει στη μεταφορά περίπου 500 ανθρώπων από τότε που οι εγκαταστάσεις μετατράπηκαν, τον Μάρτιο του 2025, σε δομές επιστροφής, ενώ ο αρχικός στόχος ήταν 3.000 τον μήνα (Euronews, Pagella Politica). Το βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα κατέληξε σε τέσσερις εθελοντικές μεταφορές προτού εγκαταλειφθεί, αφού το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι υπήρχε πραγματικός κίνδυνος επαναπροώθησης, δηλαδή αποστολής ανθρώπων πίσω σε κίνδυνο. Η Διεθνής Αμνηστία προειδοποίησε ότι κέντρα στη Ρουάντα ή στην Ουγκάντα κινδυνεύουν να μετατραπούν σε «σκληρές μαύρες τρύπες», με βάση το τεκμηριωμένο ιστορικό των δύο χωρών στα ανθρώπινα δικαιώματα (Amnesty).

Η Γαλλία και η Ισπανία δείχνουν τα όρια της συμμαχίας μεταξύ των μεγάλων κρατών της ΕΕ. Ο Emmanuel Macron χαρακτήρισε τη νομοθεσία αναποτελεσματική και ασύμβατη με τις ευρωπαϊκές αξίες. Ο Pedro Sánchez απέρριψε τα εξωτερικά κέντρα επιστροφής ως «trampantojo», δηλαδή ως οφθαλμαπάτη, πολλή εικόνα και λίγη ουσία (Le Monde, Euronews Spain).

Οι πέντε κυβερνήσεις έχουν πλέον ένα μοντέλο, ένα χρονοδιάγραμμα και ένα σύνολο αρχών. Δεν έχουν ακόμη πρόθυμη χώρα υποδοχής, σχέδιο χρηματοδότησης, καθεστώς επιτήρησης ή κανόνες δοκιμασμένους στα δικαστήρια. Χωρίς αυτά, το μοντέλο της Κοπεγχάγης παραμένει κείμενο διαπραγμάτευσης.