Πέντε κυβερνήσεις κοιτούν προς Ουγκάντα

Πέντε ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιχειρούν να παρουσιάσουν την εξωχώρια διαχείριση του ασύλου και τους κόμβους επιστροφών ως ενιαίο σχέδιο μεταφοράς του μεταναστευτικού ελέγχου εκτός εδάφους της ΕΕ. Η πολιτική που πράγματι διαμορφώνεται είναι πιο στενή, νομικά περιορισμένη και ακόμη αναπόδεικτη στην πράξη.

Ο υπουργός Εσωτερικών της Αυστρίας, Γκέρχαρντ Κάρνερ, και ο Δανός υπουργός Μετανάστευσης, Μόρτεν Μπέντσκοφ, συναντήθηκαν την περασμένη εβδομάδα στη Βιέννη, παρουσιάζοντας τη συνεργασία τους ως κοινό σχέδιο με τη στήριξη της Γερμανίας, της Ολλανδίας και της Ελλάδας (OTS/BMI). Η συμμετοχή της Γερμανίας και της Ολλανδίας προσθέτει πολιτικό βάρος από δύο από τα μεγαλύτερα κράτη-μέλη της ΕΕ. Η Ελλάδα, ως το πιο εκτεθειμένο νοτιοανατολικό σύνορο της Ένωσης, δίνει στο σχήμα αξιοπιστία πρώτης γραμμής, την οποία η Βιέννη και η Κοπεγχάγη δεν μπορούν να προσφέρουν μόνες τους.

Τι θα συζητήσει πράγματι η Κοπεγχάγη

Το υπουργείο της Δανίας αναφέρει ότι ο Μπέντσκοφ θα συγκαλέσει στην Κοπεγχάγη, στις 4 Σεπτεμβρίου, υπουργούς και από τις πέντε χώρες, με αντικείμενο κέντρα επιστροφών εκτός ΕΕ για ανθρώπους στους οποίους έχει ήδη απορριφθεί η προστασία και δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής (υπουργείο Μετανάστευσης της Δανίας). Το ίδιο εύρος περιγράφει και η κάλυψη στον δανικό Τύπο: κέντρα αναχώρησης για αλλοδαπούς χωρίς νόμιμη διαμονή, όχι σύστημα ανάθεσης των πρωτοβάθμιων αποφάσεων ασύλου σε τρίτη χώρα (Copenhagen Post/Ritzau).

Η Ουγκάντα εμφανίζεται ως η πιο προχωρημένη υποψήφια χώρα-εταίρος, με δημοσιεύματα να αναφέρουν πιθανό πιλοτικό σχήμα για 5.000-10.000 ανθρώπους έως το 2027 (EUobserver, ProtoThema).

Η διάκριση ανάμεσα στις δύο πολιτικές είναι ουσιώδης. Η εξωχώρια επεξεργασία αιτήσεων ασύλου σημαίνει ότι η κρίση για το ποιος δικαιούται καθεστώς πρόσφυγα γίνεται σε ξένο έδαφος. Οι κόμβοι επιστροφών ενεργοποιούνται αφού έχει ήδη απορριφθεί η αίτηση προστασίας και έχει εκδοθεί εντολή αναχώρησης. Ο νέος Κανονισμός Επιστροφών της ΕΕ, τον οποίο ενέκρινε τον Ιούνιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δηλαδή το άμεσα εκλεγμένο νομοθετικό σώμα της Ένωσης, επιτρέπει στα κράτη-μέλη να μεταφέρουν πρόσωπα με τελική απόφαση επιστροφής σε συναινούσα τρίτη χώρα, εφόσον αυτή σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αρχή της μη επαναπροώθησης, σύμφωνα με την οποία ένα κράτος δεν μπορεί να στείλει ανθρώπους σε τόπους όπου κινδυνεύουν με διώξεις (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Το Κοινοβούλιο άνοιξε την πόρτα, αλλά οι κυβερνήσεις χρειάζονται ακόμη συμφωνίες με χώρες υποδοχής και μηχανισμό εφαρμογής. Όπως είχε γράψει το To Brief όταν πέρασε η σχετική ψηφοφορία (To Brief), ο νόμος επιτρέπει την ιδέα χωρίς να λύνει το δύσκολο σκέλος.

Η πολιτική γλώσσα του Κάρνερ θολώνει αυτή τη γραμμή. Η Αυστρία προωθεί διαδικασίες ασύλου εκτός Ευρώπης από την άνοιξη του 2022 και τώρα εντάσσει και τις δύο κατευθύνσεις κάτω από την ίδια ετικέτα (OTS/BMI). Αυτή η σύγχυση κάνει το σχέδιο να ακούγεται πιο φιλόδοξο από ό,τι έχουν πράγματι συμφωνήσει να προωθήσουν οι πέντε κυβερνήσεις.

Η Ιταλία δείχνει την απόσταση ανάμεσα στο σήμα και στο σύστημα

Τα ιταλικά κέντρα στην Αλβανία είναι η μόνη υφιστάμενη ευρωπαϊκή απόπειρα δημιουργίας εξωτερικών εγκαταστάσεων για τη μετανάστευση. Ο υπουργός Εσωτερικών Ματέο Πιαντεντόζι υποστήριξε ότι διευκόλυναν 100 επαναπατρισμούς το 2025, επιμένοντας ότι, μόλις λειτουργήσουν πλήρως, θα «γίνουν μοντέλο για την Ευρώπη» (Il Fatto Quotidiano). Τα ιταλικά δικαστήρια σταμάτησαν τη χρήση των κέντρων όπως την είχε σχεδιάσει η Ρώμη, μπλοκάροντας τις ταχείες διαδικασίες ασύλου που συνδέονταν με τους χαρακτηρισμούς ασφαλών χωρών, με αποτέλεσμα η κυβέρνηση να επαναπροσδιορίσει την εγκατάσταση στο Γκγιαντέρ ως κέντρο κράτησης και όχι ως χώρο επεξεργασίας αιτήσεων ασύλου (Pagella Politica). Το βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα κατέρρευσε για συναφή λόγο: το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι το ίδιο το σύστημα ασύλου της Ρουάντας δημιουργούσε πραγματικό κίνδυνο οι άνθρωποι να προωθηθούν εκ νέου σε τόπους όπου θα υφίσταντο διώξεις (Ανώτατο Δικαστήριο του Ηνωμένου Βασιλείου). Εκατό επιστροφές (Il Fatto Quotidiano) απέναντι σε ρητορική ευρωπαϊκής κλίμακας δεν αποδεικνύουν ότι το μοντέλο δουλεύει. Δείχνουν ότι η πολιτική υπόσχεση προηγείται κατά πολύ της επιχειρησιακής ικανότητας.

Οι Βρυξέλλες δεν βρίσκονται στο τραπέζι

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκαθάρισε τη θέση της στις 13 Αυγούστου: ο εκπρόσωπος Γκιγιόμ Μερσιέ είπε ότι η Επιτροπή δεν συμμετέχει στις συζητήσεις για την Ουγκάντα, δεν γνωρίζει κάποια συγκεκριμένη πρόταση και θα αξιολογήσει «ώριμες προτάσεις» μόνο όταν υποβληθούν (Επιτροπή). Η απόσταση αυτή έχει σημασία, επειδή ο Κανονισμός Επιστροφών παρέχει νομική βάση επί της αρχής, όχι λειτουργικό σύστημα. Δεν προσφέρει συμφωνία με χώρα υποδοχής, τρόπο ώστε οι κρατούμενοι στην Ουγκάντα να μπορούν να προσβάλουν αποτελεσματικά αποφάσεις, ανεξάρτητη παρακολούθηση ή λύση στο βασικό πρόβλημα: αν η χώρα καταγωγής ενός απορριφθέντος αρνείται να τον δεχθεί πίσω, η μεταφορά του στην Ουγκάντα μετακινεί την κράτηση χωρίς να παράγει επιστροφή (CEPS).

Το ισχυρότερο δημόσιο επιχείρημα της ίδιας της Δανίας υπέρ των κόμβων είναι πολιτικό και αποτρεπτικό, όχι εμπειρικό. Οι ανακοινώσεις πολιτικής του Αυγούστου τόνιζαν τα ηλεκτρονικά βραχιολάκια με εντοπισμό GPS και τα αυστηρότερα κίνητρα επαναπατρισμού, δηλαδή εργαλεία που λειτουργούν εντός δανικού εδάφους, και όχι στοιχεία ότι τα εξωχώρια κέντρα αυξάνουν τα ποσοστά επιστροφών (υπουργείο Μετανάστευσης της Δανίας). Οι πέντε κυβερνήσεις διαθέτουν πολιτικό συνασπισμό, όχι ακόμη επιχειρησιακό σύστημα επιστροφών. Η συνάντηση της Κοπεγχάγης θα δείξει αν μπορούν να κατονομάσουν χώρα υποδοχής, να συντάξουν δεσμευτικούς όρους και να αποδείξουν ότι οι κόμβοι επιστροφών λύνουν το πρόβλημα επανεισδοχής που κρατά τους απορριφθέντες αιτούντες στην Ευρώπη.