Πέντε χώρες μπλοκάρουν τη Σερβία

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει ότι η Σερβία έχει καλύψει τα τεχνικά προαπαιτούμενα για να ανοίξει το Cluster 3, δηλαδή την ομάδα ενταξιακών κεφαλαίων που αφορά την ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη, στις διαπραγματεύσεις ένταξης στην ΕΕ. Τουλάχιστον πέντε κράτη-μέλη αρνούνται να δώσουν το πράσινο φως (N1/RFE, Euronews). Έτσι, ένα φαινομενικά διαδικαστικό βήμα μετατρέπεται σε δοκιμασία για το αν οι όροι της ευρωπαϊκής διεύρυνσης εξακολουθούν να έχουν πραγματικό βάρος όταν εφαρμόζονται σε μια υποψήφια χώρα που όλοι θεωρούν στρατηγικά σημαντική.

Πώς η ομοφωνία γίνεται μοχλός πίεσης

Με τη revised μέθοδο διεύρυνσης της ΕΕ, οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις δεν ανοίγουν πλέον κεφάλαιο προς κεφάλαιο, αλλά οργανώνονται σε θεματικές ομάδες. Για να ανοίξει κάθε τέτοια ομάδα απαιτείται ομόφωνη συμφωνία και των 27 κρατών-μελών στο Συμβούλιο, δηλαδή στο όργανο όπου ψηφίζουν οι εθνικές κυβερνήσεις για τις ευρωπαϊκές αποφάσεις. Η Επιτροπή μπορεί να αξιολογεί, να εισηγείται και να πιέζει, αλλά δεν μπορεί να ανοίξει μόνη της την πόρτα (Council conclusions, Euronews).

Αυτός ο κανόνας της ομοφωνίας δίνει δύναμη στις επιφυλακτικές κυβερνήσεις. Παρότι το Cluster 3 αφορά την οικονομική πολιτική, η αρχή της ΕΕ «πρώτα τα θεμελιώδη» σημαίνει ότι τα βασικά δημοκρατικά κριτήρια διαπερνούν ολόκληρη την ενταξιακή διαδικασία. Μια κυβέρνηση μπορεί να μπλοκάρει ένα κεφάλαιο ανάπτυξης επειδή αμφιβάλλει για την πρόοδο στο κράτος δικαίου, στη διαφθορά ή στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης (European Western Balkans, Enlargement Package 2024).

Στους επιφυλακτικούς περιλαμβάνονται η Ολλανδία, η Γερμανία, η Γαλλία και η Κροατία. Η ομάδα αυτή συνδυάζει παλαιότερους σκεπτικιστές της διεύρυνσης με κυβερνήσεις που έχουν σκληρύνει τη στάση τους στα ζητήματα κράτους δικαίου, ενώ πέντε ή περισσότερα κράτη αρκούν για να μην σχηματιστεί συναίνεση στο Συμβούλιο. Οι ολλανδικές αντιρρήσεις φαίνεται να συμβαδίζουν με τα ίδια τα ευρήματα της Επιτροπής για τη Σερβία, αν και οι επίσημες εθνικές θέσεις παραμένουν σε μεγάλο βαθμό κρυμμένες πίσω από τη διπλωματία του Συμβουλίου (Tweede Kamer, Serbia Report 2024). Οι αποφάσεις με συνέπειες λαμβάνονται σε διπλωματικές αίθουσες· η κοινή γνώμη βλέπει διαρροές και ενημερώσεις.

Δημοκρατία και Ρωσία

Η αντίσταση στηρίζεται σε δύο συνδεδεμένες ενστάσεις. Η πρώτη αφορά τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση. Η ίδια η έκθεση της Επιτροπής για τη Σερβία καταγράφει επίμονα προβλήματα στην ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, στη διαφθορά, στον πλουραλισμό των μέσων ενημέρωσης και στις εκλογικές συνθήκες (Serbia Report 2024). Δεν πρόκειται για αφηρημένες ανησυχίες περί διακυβέρνησης. Περιγράφουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο εργάζονται οι Σέρβοι δημοσιογράφοι, δικαστές και ακτιβιστές της αντιπολίτευσης.

Η δεύτερη ένσταση αφορά την άρνηση του Βελιγραδίου να ευθυγραμμιστεί με την ευρωπαϊκή πολιτική έναντι της Ρωσίας. Η Σερβία δεν έχει συμμετάσχει στις κυρώσεις της ΕΕ κατά της Μόσχας, ενώ η Επιτροπή αξιολογεί ως ανεπαρκή την ευθυγράμμισή της στην εξωτερική πολιτική (Enlargement Package 2024). Όπως υποστηρίζει το Γερμανικό Ινστιτούτο Ανάπτυξης και Βιωσιμότητας, η ταχύτητα δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη δημοκρατία (IDOS/Makronom). Η στάση της Σερβίας απέναντι στη Ρωσία ενισχύει κάθε αμφιβολία για το αν το Βελιγράδι συγκλίνει πράγματι με την ΕΕ.

Μαζί, οι δύο αυτές ενστάσεις δημιουργούν ένα απλό πρόβλημα: αν η ΕΕ προχωρήσει τη Σερβία παρά τα άλυτα δημοκρατικά ελλείμματα και την ανοιχτή διαφωνία στο θέμα των κυρώσεων, θα δείχνει ότι οι όροι της είναι ελαστικοί. Το μήνυμα αυτό θα φτάσει σε κάθε άλλη υποψήφια χώρα (European Western Balkans, Euronews DE).

Το αντεπιχείρημα της Ουγγαρίας

Η Ουγγαρία προβάλλει το πιο καθαρό αντίθετο επιχείρημα. Η Βουδαπέστη αντιμετωπίζει τη Σερβία ως λειτουργικό εταίρο στην ασφάλεια των συνόρων και στον έλεγχο της μετανάστευσης, όχι ως πρόβλημα κράτους δικαίου (MTI, Portfolio). Η λογική είναι σαφής: κρατήστε το Βελιγράδι κοντά, αλλιώς κινδυνεύετε να το σπρώξετε προς τη Μόσχα και το Πεκίνο.

Η προειδοποίηση δεν είναι αβάσιμη. Αν η Σερβία καταλήξει ότι οι μεταρρυθμίσεις δεν ξεκλειδώνουν ποτέ πραγματική πρόοδο, η επιρροή της ΕΕ θα αποδυναμωθεί μέσα από την απογοήτευση. Όμως το ουγγρικό επιχείρημα παρακάμπτει τις συγκεκριμένες ενστάσεις που προβάλλουν τα κράτη που μπλοκάρουν την απόφαση: την έλλειψη προόδου στη διαφθορά, στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, στα εκλογικά πρότυπα και στην ευθυγράμμιση με τις κυρώσεις (SZMSZ). Η επίκληση της ανάγκης εμπλοκής, όταν αγνοεί τους λόγους της αντίστασης, αλλάζει το θέμα αντί να απαντά.

Το ευρύτερο μήνυμα

Η σύγκρουση για το Cluster 3 αφορά περισσότερα από τη Σερβία. Στην Ουκρανία και στη Μολδαβία λέγεται ότι η ένταξη στην ΕΕ απαιτεί βαθιές μεταρρυθμίσεις, ακόμη και υπό την πίεση του πολέμου. Χώρες που περιμένουν ήδη δύο δεκαετίες παρακολουθούν αν το Κίεβο θα αντιμετωπιστεί με ταχύτερους ρυθμούς. Αν η Σερβία προχωρήσει χωρίς να πληροί τα κριτήρια, το ζήτημα αξιοπιστίας λειτουργεί προς όλες τις κατευθύνσεις: γιατί να πιστέψει οποιαδήποτε υποψήφια χώρα ότι οι όροι είναι πραγματικοί;

Το ερώτημα που λείπει είναι αν υπάρχει ενδιάμεση οδός. Τα κράτη-μέλη θα μπορούσαν να ζητήσουν δημοσιευμένο οδικό χάρτη μεταρρυθμίσεων, να συνδέσουν την απόφαση με σαφέστερα ενδιάμεσα ορόσημα ή να αυστηροποιήσουν τους όρους της προενταξιακής χρηματοδότησης πριν επανεξετάσουν το άνοιγμα του cluster. Αυτή η επιλογή σχεδόν απουσιάζει από μια συζήτηση που έχει περιοριστεί στο «άνοιγμα ή μπλοκάρισμα». Η Επιτροπή οφείλει να δημοσιεύσει τον πίνακα αξιολόγησης βάσει του οποίου λέει ότι η Σερβία πέρασε το τεστ. Μέχρι τότε, τόσο η εισήγηση όσο και η αντίσταση παραμένουν ισχυρισμοί που το κοινό δεν μπορεί να ελέγξει ανεξάρτητα.