Πέντε χώρες πιέζουν για κέντρα επιστροφών

Η Δανία, η Γερμανία, η Αυστρία, η Ολλανδία και η Ελλάδα συναντήθηκαν στην Κοπεγχάγη στις 4 Σεπτεμβρίου και συμφώνησαν στις βασικές αρχές για τη μεταφορά απορριφθέντων αιτούντων άσυλο σε εγκαταστάσεις εκτός Ευρώπης. Έθεσαν και χρονοδιάγραμμα: συμφωνία με χώρα-εταίρο γύρω στην αλλαγή του έτους και πρώτες μεταφορές έως το τέλος του 2027. Ύστερα όμως από μήνες επαφών, επισκέψεων αντιπροσωπειών και περιοδειών υπουργών, καμία χώρα υποδοχής δεν έχει υπογράψει τίποτε. Η Κοπεγχάγη έφερε τους υπουργούς πιο κοντά στη διαπραγμάτευση μιας συμφωνίας. Δεν παρήγαγε συμφωνία.

Τρεις αρχές, καμία σύμβαση

Οι πέντε υπουργοί υιοθέτησαν τρεις κατευθυντήριες αρχές: τα κέντρα πρέπει να μειώνουν την παράτυπη μετανάστευση και τις επικίνδυνες διελεύσεις, να συμμορφώνονται με το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και να δημιουργούνται μέσα από αμοιβαία επωφελείς εταιρικές σχέσεις με χώρες εκτός ΕΕ (SN, Kleine Zeitung). Ο Ολλανδός υπουργός Μπαρτ φαν ντεν Μπρινκ μίλησε για ανοικτές εγκαταστάσεις όπου οι άνθρωποι θα μπορούν να εργάζονται, όχι για κέντρα κράτησης. Ο υπουργός Εσωτερικών της Αυστρίας, Γκέρχαρντ Κάρνερ, βάφτισε την ομάδα «die Umsetzer», δηλαδή «οι εφαρμοστές», και πίεσε για τουλάχιστον μία χώρα-εταίρο έως το τέλος του έτους (Heute). Η ετικέτα του Κάρνερ κάνει περισσότερη δουλειά από την ίδια τη συμφωνία.

Στη συνέντευξη Τύπου δεν κατονομάστηκε καμία χώρα υποδοχής. Η δημόσια εικόνα της αναζήτησης περιορίζεται σε πληροφορίες και διαψεύσεις. Ο υπουργός Εξωτερικών της Ρουάντας επιβεβαίωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο ότι Ευρωπαίοι εκπρόσωποι επισκέφθηκαν τη χώρα στα τέλη Αυγούστου και ότι οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται, χωρίς να δώσει λεπτομέρειες ή χρονοδιάγραμμα (Euractiv). Η Ουγκάντα, που κάποτε εμφανιζόταν ως φαβορί, ενδέχεται να έχει βγει από το τραπέζι: το ολλανδικό υπουργείο Εξωτερικών ανέφερε ότι η συνεργασία με την Καμπάλα πάγωσε μετά την καταστολή που συνδέθηκε με τις εκλογές (n-tv). Καμία από τις δύο χώρες δεν έχει δεσμευθεί δημοσίως.

Ο νόμος αφήνει ανοιχτά τα κρίσιμα ερωτήματα

Το δυσκολότερο ζήτημα, δηλαδή ποιος φέρει την ευθύνη για έναν άνθρωπο μετά τη μεταφορά του, έχει μετατεθεί στο λιγότερο διαφανές στάδιο της διαδικασίας: στις μελλοντικές διμερείς συμφωνίες, τις οποίες κανείς δεν έχει δει.

Οι πέντε κυβερνήσεις σπεύδουν να αξιοποιήσουν μια νομική οδό που μόλις διαμορφώνεται. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε στις 17 Ιουνίου τον νέο Κανονισμό της ΕΕ για τις Επιστροφές με 418 ψήφους υπέρ και 218 κατά, αντικαθιστώντας παλαιότερους κανόνες με διατάξεις που επιτρέπουν ρητά τη μεταφορά απορριφθέντων μεταναστών σε κέντρα τρίτων χωρών (European Parliament). Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται. Οι οικογένειες με παιδιά όχι, κενό που επέκρινε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες και τους Εξόριστους, σημειώνοντας ότι και η αρχική πρόταση της Επιτροπής τις είχε εξαιρέσει (ECRE).

Ο κανονισμός αναμένει ακόμη την τυπική έγκριση από το Συμβούλιο, όπου αποφασίζουν οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών, και τη δημοσίευσή του. Ακόμη και όταν τεθεί σε ισχύ, το πλαίσιο απαιτεί από τις χώρες υποδοχής να σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αρχή της μη επαναπροώθησης, δηλαδή την απαγόρευση αποστολής ανθρώπου σε τόπο όπου κινδυνεύει με δίωξη ή βασανιστήρια. Δεν ορίζει όμως ποιος ελέγχει τη συμμόρφωση και με ποια κριτήρια (EU Law Analysis). Ο επίτροπος ανθρωπίνων δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης προειδοποίησε ότι οι μεταφορές χρειάζονται υποχρεωτική αξιολόγηση κινδύνου, δεσμευτική νομική βάση, αποτελεσματικά ένδικα μέσα, όρια στην κράτηση και ανεξάρτητη παρακολούθηση σε κάθε στάδιο (Council of Europe).

Το γερμανικό ινστιτούτο SWP υποστηρίζει ότι το κράτος που στέλνει τον άνθρωπο πρέπει να παραμένει νομικά υπεύθυνο έως ότου επιβεβαιωθεί βιώσιμη λύση για κάθε περίπτωση χωριστά, όχι μόνο για την εγκατάσταση συνολικά (SWP). Οι αρχές της Κοπεγχάγης δεν λένε τίποτε γι’ αυτό. Υποτίθεται ότι θα το απαντήσουν οι διμερείς συμφωνίες.

Ένας συνασπισμός με αντιπάλους και αβέβαιους επόπτες

Η ιδέα έχει πολιτική στήριξη: 19 αρχηγοί κρατών της ΕΕ υπέγραψαν τον Ιούνιο δήλωση υπέρ λύσεων σε τρίτες χώρες (Euronews). Η Γαλλία και η Ισπανία όμως αντιτίθενται ανοικτά. Ο Εμανουέλ Μακρόν είπε ότι δεν έχει δει ποτέ τέτοιο κέντρο να λειτουργεί και ότι θα πολεμήσει τη χρηματοδότηση εγκαταστάσεων στην Αφρική από τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Ο Πέδρο Σάντσεθ χαρακτήρισε την ιδέα «trampantojo», δηλαδή παραπλανητική ψευδαίσθηση (Le Monde). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δήλωσε στους δημοσιογράφους στις 13 Αυγούστου ότι δεν συμμετέχει στις διαπραγματεύσεις και ότι δεν γνωρίζει συγκεκριμένη πρόταση για κέντρο σε κάποια χώρα (European Commission).

Η αλυσίδα αρμοδιότητας έχει ως εξής: οι πέντε κυβερνήσεις μπορούν να διαπραγματευθούν μόνες τους διμερείς συμφωνίες, το Συμβούλιο πρέπει ακόμη να ολοκληρώσει τον κανονισμό της ΕΕ, τα δικαστήρια μπορούν να ελέγξουν ατομικές απομακρύνσεις και οι φορείς παρακολούθησης δεν μπορούν να παρουσιάζονται ως επόπτες πριν δεχθούν αυτόν τον ρόλο. Στο τελευταίο σημείο, ο Δανός υπουργός Μόρτεν Μπόντσκοβ είπε ότι ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης και η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες θα επιβλέπουν τα κέντρα. Η Ύπατη Αρμοστεία δήλωσε στο Associated Press ότι δεν της έχουν παρουσιαστεί λεπτομέρειες. Ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης ανέφερε ότι δεν έχει ληφθεί απόφαση και ότι οι συζητήσεις παραμένουν διερευνητικές (WCAX/AP). Οι υπουργοί επικαλούνται εποπτεία την οποία οι ίδιοι οι πιθανοί επόπτες λένε ότι δεν έχουν αναλάβει.

Η Κοπεγχάγη παρήγαγε χρονοδιάγραμμα και αρχές που δύσκολα αμφισβητούνται σε θεωρητικό επίπεδο. Δεν παρήγαγε όμως το ουσιώδες: χώρα υποδοχής πρόθυμη να υπογράψει, μηχανισμό λογοδοσίας που να αντέχει σε δικαστικό έλεγχο και στοιχεία ότι η μεταφορά ανθρώπων σε τρίτη χώρα οδηγεί σε περισσότερες επιστροφές και όχι σε λιγότερο ορατή εκκρεμότητα. Μέχρι οι «εφαρμοστές» να κατονομάσουν χώρα και να δημοσιοποιήσουν τους όρους, εξακολουθούν να εφαρμόζουν μια ιδέα.