Βίζες Ταλιμπάν για συνομιλίες με ΕΕ

Οι Βρυξέλλες προσπαθούν να κάνουν λειτουργικές τις επιστροφές Αφγανών χωρίς να αναγνωρίσουν την κυβέρνηση των Ταλιμπάν. Αυτή είναι η δύσκολη ισορροπία πίσω από το ρεπορτάζ του NOS, σύμφωνα με το οποίο το Βέλγιο χορήγησε θεωρήσεις εισόδου διάρκειας μίας ημέρας σε πέντε εκπροσώπους των Ταλιμπάν, οι οποίοι αναμένονταν για συνομιλίες με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχετικά με Αφγανούς αιτούντες άσυλο των οποίων οι αιτήσεις απορρίφθηκαν. Δεν υπάρχει δημόσιο βελγικό ή ευρωπαϊκό έγγραφο που να επιβεβαιώνει τη συγκεκριμένη πληροφορία. Το πρόβλημα όμως που αναδεικνύει είναι υπαρκτό: οι επιστροφές χρειάζονται έγγραφα, πρόσβαση στο αεροδρόμιο και αποδοχή κατά την άφιξη, και αυτά τα εργαλεία βρίσκονται πλέον στα χέρια των Ταλιμπάν.

Η πόρτα της βίζας

Η ΕΕ επιτρέπει επαφές με αξιωματούχους των Ταλιμπάν χωρίς αναγνώριση του καθεστώτος από το 2021, όταν το Συμβούλιο καθόρισε τη γραμμή του για το Αφγανιστάν. Η διάκριση φαίνεται καθαρή όσο μένει σε επίπεδο αρχής. Γίνεται πολύ πιο δύσκολη όταν οι κυβερνήσεις προσπαθούν να απομακρύνουν ανθρώπους. Μια πτήση επιστροφής δεν οργανώνεται με νομική θεωρία· πρέπει κάποιος στην Καμπούλ να παραλάβει τον άνθρωπο που αποστέλλεται πίσω.

Ο ρόλος του Βελγίου, αν το ρεπορτάζ του NOS είναι ακριβές, θα ήταν στενός αλλά πολιτικά εκτεθειμένος. Με βάση τον Κώδικα Θεωρήσεων της ΕΕ, το Βέλγιο ελέγχει ποιος εισέρχεται στο έδαφός του για τέτοιου τύπου σύντομη παραμονή. Το άρθρο 25 επιτρέπει, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, τη χορήγηση βίζας που ισχύει μόνο για περιορισμένη εδαφική περιοχή.

Ακόμη και μια τέτοια βίζα δεν θα έλυνε όλα τα ζητήματα. Αν κάποιος από τους αντιπροσώπους περιλαμβάνεται στον κατάλογο κυρώσεων του ΟΗΕ για τους Ταλιμπάν, το Βέλγιο θα έπρεπε επίσης να εντάξει το ταξίδι στη διαδικασία εξαίρεσης από την απαγόρευση μετακινήσεων του ΟΗΕ. Μια σύντομη θεώρηση εισόδου δεν θα αρκούσε.

Οι συνομιλίες δεν είναι συμφωνία

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να ανοίξει δίαυλο επικοινωνίας. Δεν μπορεί μόνη της να δεσμεύσει την ΕΕ σε συμφωνία επανεισδοχής με τους Ταλιμπάν. Το ευρωπαϊκό δίκαιο δίνει στην Ένωση περιθώριο να διαπραγματεύεται ρυθμίσεις επιστροφών, αλλά οι επίσημες διεθνείς συμφωνίες περνούν από τη διαδικασία των Συνθηκών, μεταξύ άλλων από το άρθρο 79 παράγραφος 3 και το άρθρο 218.

Αυτός ο χάρτης αρμοδιοτήτων έχει σημασία, επειδή οι κυβερνήσεις πιέζονται να δείξουν ότι οι απορριφθείσες αιτήσεις ασύλου μπορούν πράγματι να καταλήγουν σε απομάκρυνση. Η Γερμανία δείχνει το όριο. Το Βερολίνο απέλασε τον Αύγουστο του 2024 στην Καμπούλ 28 Αφγανούς άνδρες, τους οποίους παρουσίασε ως καταδικασμένους για αδικήματα, σε πτήση που σύμφωνα με δημοσιεύματα οργανώθηκε μέσω Κατάρ (PBS/AP, Al Jazeera). Αργότερα, το Reuters μετέδωσε ότι η Γερμανία ενδιαφέρεται για απευθείας συνομιλίες με τους Ταλιμπάν.

Μέχρι στιγμής, το μοτίβο είναι περιορισμένο, μεσολαβημένο και νομικά ευάλωτο. Οι κυβερνήσεις μπορούν να υπόσχονται αυστηρότερες επιστροφές. Για να τις υλοποιήσουν, χρειάζονται συνομιλητή τον οποίο δεν θέλουν να νομιμοποιήσουν.

Η Αυστρία έχει επίσης ταχθεί υπέρ της διατήρησης ανοιχτών επιλογών για αφγανικές επιστροφές, μεταξύ άλλων στην προσπάθεια του 2021 που μετέδωσε το Reuters. Το πρόγραμμα της δανικής προεδρίας της ΕΕ τοποθετεί τις επιστροφές και τη συνεργασία με τρίτες χώρες ψηλά στις δημοσιευμένες προτεραιότητές του. Το Βέλγιο, ως κράτος υποδοχής, θα δεχόταν τον άμεσο έλεγχο για τις βίζες, τις κυρώσεις και το κατά πόσο η επαφή μοιάζει υπερβολικά με αναγνώριση.

Το όριο των δικαιωμάτων

Καμία συνάντηση στις Βρυξέλλες δεν αλλάζει την απαγόρευση επιστροφής ανθρώπου σε συνθήκες σοβαρού κινδύνου. Η Οδηγία για τις Επιστροφές της ΕΕ απαιτεί σεβασμό της αρχής της μη επαναπροώθησης, δηλαδή του κανόνα που απαγορεύει την επιστροφή ανθρώπων σε κίνδυνο. Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων απαγορεύει τις απομακρύνσεις όταν υπάρχει σοβαρός κίνδυνος βασανιστηρίων ή απάνθρωπης μεταχείρισης.

Τα δικαστήρια μπορούν ακόμη να σταματούν τις απομακρύνσεις κατά περίπτωση. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου κατέστησε την προστασία αυτή απόλυτη με βάση το άρθρο 3 στην υπόθεση Saadi κατά Ιταλίας. Οι σημερινές κατευθυντήριες οδηγίες του Οργανισμού της ΕΕ για το Άσυλο σχετικά με το Αφγανιστάν εξακολουθούν να εντοπίζουν ομάδες που αντιμετωπίζουν σοβαρό κίνδυνο, ενώ η Διεθνής Αμνηστία και το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων περιγράφουν σκληρή καταστολή από τους Ταλιμπάν, ιδίως σε βάρος των γυναικών και των κοριτσιών.

Η επαφή παραμένει νομικά διακριτή από την αναγνώριση. Τα ανοιχτά ερωτήματα είναι πιο συγκεκριμένα: ποιοι εισήλθαν στο Βέλγιο, με ποια βάση ως προς τη βίζα και τις κυρώσεις, και αν επιδιώχθηκε κάποια συνεννόηση για τις επιστροφές. Η ευρωπαϊκή πολιτική επιστροφών συγκρούεται με τον έλεγχο που ασκούν οι Ταλιμπάν, και το πιο ευαίσθητο μέρος αυτής της διαδικασίας μπορεί να εξελίσσεται μακριά από τη δημόσια θέα.