Διχασμός στην ΕΕ για τις ουκρανικές άδειες

Από τις 5 Αυγούστου, οι Ουκρανοί που υποβάλλουν αίτηση για νέα άδεια προσωρινής προστασίας στην ΕΕ πρέπει να αποδεικνύουν ότι έχουν εκπληρώσει τις στρατιωτικές υποχρεώσεις που προβλέπει η ουκρανική νομοθεσία. Ο όρος δεν αφορά τα εκατομμύρια των πολιτών που ήδη καλύπτονται από το καθεστώς. Ωστόσο, το ευρωπαϊκό κείμενο άφησε τόσο ασαφείς τις λεπτομέρειες, ώστε κάθε χώρα διενεργεί διαφορετικούς ελέγχους, για διαφορετικές ηλικίες και με διαφορετικά αποδεικτικά έγγραφα. Στην πράξη, η χώρα στην οποία κατατίθεται σήμερα η αίτηση καθορίζει και ποια δικαιολογητικά γίνονται δεκτά.

Τι αποφάσισε η ΕΕ και τι άφησε ανοικτό

Το Συμβούλιο της ΕΕ, στο οποίο οι εθνικές κυβερνήσεις χαράσσουν την ευρωπαϊκή πολιτική, υιοθέτησε στις 30 Ιουλίου την Απόφαση 2026/1912, παρατείνοντας την προσωρινή προστασία έως τον Μάρτιο του 2028 και προσθέτοντας τον όρο συμμόρφωσης προς τις στρατιωτικές υποχρεώσεις. Το μέτρο προτάθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν είχε νομοθετικό ρόλο. Την εφαρμογή του έχουν πλέον αναλάβει οι εθνικές αρχές μετανάστευσης.

Η απόφαση απαιτεί από τους αιτούντες να αποδεικνύουν ότι συμμορφώνονται με τις ουκρανικές στρατιωτικές υποχρεώσεις «όπου αυτές εφαρμόζονται», χωρίς όμως να προσδιορίζει φύλο, ηλικιακά όρια ή συγκεκριμένο έγγραφο. Εξαιρούνται όσοι καλύπτονταν αδιαλείπτως από προσωρινή προστασία στο ίδιο κράτος-μέλος πριν από τις 31 Ιουλίου. Στην κατηγορία αυτή ανήκει η μεγάλη πλειονότητα των Ουκρανών ανδρών που βρίσκονται στην Ευρώπη, καθώς η Eurostat κατέγραφε συνολικά 4,43 εκατομμύρια δικαιούχους προσωρινής προστασίας.

Η μετακίνηση σε άλλο κράτος-μέλος μπορεί, ωστόσο, να υποβάλει ακόμη και έναν υφιστάμενο δικαιούχο στον νέο έλεγχο, επειδή η εξαίρεση συνδέεται με την αδιάλειπτη παραμονή σε μία χώρα.

Τσεχία και Σουηδία: ίδιος κανόνας, διαφορετικοί έλεγχοι

Η Τσεχία άρχισε από τις 5 Αυγούστου να ελέγχει τους αιτούντες ηλικίας 18 έως 60 ετών (Czech IPC/OAMP). Η Πράγα έχει θεσπίσει τον αυστηρότερο από τους δημοσιοποιημένους ελέγχους: οι αρμόδιοι υπάλληλοι ζητούν τόσο εκτυπωμένο αρχείο από το ουκρανικό σύστημα στρατιωτικής καταγραφής Reserv+ όσο και επίδειξη του ενεργού ψηφιακού προφίλ του αιτούντος, ώστε να συγκρίνουν τα στοιχεία. Στις αρχές Σεπτεμβρίου, ο υπουργός Εσωτερικών Λούμπομιρ Μέτναρ ανέφερε ότι το ποσοστό των αιτούντων σε στρατεύσιμη ηλικία είχε μειωθεί αισθητά (Novinky).

Η Σουηδία ελέγχει άνδρες ηλικίας 23 έως 65 ετών, αλλά η Υπηρεσία Μετανάστευσης δέχεται περισσότερα είδη δικαιολογητικών, μεταξύ των οποίων και σφραγίδα εξόδου σε διαβατήριο που έχει εκδοθεί το πολύ πριν από 90 ημέρες (Migrationsverket). Οι οδηγίες της υπηρεσίας δεν εξηγούν γιατί το ανώτατο ηλικιακό όριο τοποθετήθηκε στα 65 έτη.

Γερμανία και Πολωνία: χωρίς δημόσιες οδηγίες

Στη Γερμανία, οι άδειες διαμονής των Ουκρανών βασίζονται στη δεσμευτική ευρωπαϊκή απόφαση, αλλά δεν έχει δημοσιευθεί ομοσπονδιακή οδηγία που να προσδιορίζει ηλικιακά όρια ή απαιτούμενα έγγραφα (άρθρο 24 του νόμου περί διαμονής). Ούτε οι οδηγίες εγγραφής της Πολωνίας αναφέρουν στρατιωτικά μητρώα ή τον νέο όρο (gov.pl). Ενδέχεται να υπάρχουν εσωτερικές οδηγίες που δεν έχουν δημοσιοποιηθεί, όμως οι αιτούντες σε δύο από τις μεγαλύτερες χώρες υποδοχής της Ευρώπης (Eurostat) δεν έχουν πρακτικά τρόπο να γνωρίζουν εκ των προτέρων τι θα τους ζητηθεί.

Ο χωριστός και αυστηρότερος νόμος της Δανίας

Η Δανία έχει εξαιρεθεί με συνθήκη από το ευρωπαϊκό πλαίσιο ασύλου και, επομένως, η απόφαση του Συμβουλίου δεν εφαρμόζεται στη χώρα. Η Κοπεγχάγη ψήφισε δικό της νόμο, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 3 Σεπτεμβρίου και αφορά άνδρες ηλικίας 23 έως 59 ετών (Berlingske).

Σε ένα σημείο, η δανική ρύθμιση είναι αυστηρότερη από τον ευρωπαϊκό σχεδιασμό: οι αρχές μπορούν να ανακαλούν άδειες που έχουν ήδη χορηγηθεί έπειτα από αιτήσεις οι οποίες κατατέθηκαν από τις 25 Ιουνίου και μετά, ακόμη και αν εγκρίθηκαν πριν τεθεί σε ισχύ ο νόμος. Ενώσεις δήμων και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών προειδοποίησαν ότι αυτή η αναδρομική εξουσία μπορεί να οδηγήσει σε χωρισμό οικογενειών (KL).

Παραμένει άγνωστο πόσους αφορά

Δεν υπάρχουν πανευρωπαϊκά στοιχεία για τις απορρίψεις αιτήσεων μετά τον Αύγουστο. Οι τσεχικές αρχές έχουν κάνει λόγο για δεκάδες περιπτώσεις ημερησίως, ενώ οι υπηρεσίες μετανάστευσης της Σουηδίας, της Γερμανίας και της Πολωνίας, των οποίων οι δημοσιεύσεις εξετάστηκαν για το παρόν κείμενο, δεν έχουν ανακοινώσει αριθμούς απορρίψεων.

Καθώς ο όρος εφαρμόζεται μόνο στις νέες άδειες, αφορά ένα μέρος του ήδη προστατευόμενου πληθυσμού. Έξι εβδομάδες μετά την έναρξη εφαρμογής του μέτρου, παραμένει άγνωστο πόσο μεγάλο είναι αυτό το μέρος και πόσοι αιτούντες τελικά απορρίπτονται.

Μια νομική βάση που δεν έχει κριθεί

Ο Στιβ Πιρς, ο μελετητής του δικαίου της ΕΕ που έθεσε πρώτος το ζήτημα, έχει υποστηρίξει ότι η αρμοδιότητα του Συμβουλίου να παρατείνει την προσωρινή προστασία δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην και εξουσία περιορισμού των προσώπων που τη δικαιούνται. Οι λόγοι αποκλεισμού που προβλέπει η ίδια η Οδηγία για την Προσωρινή Προστασία αφορούν σοβαρά εγκλήματα και απειλές για την ασφάλεια, όχι τη μη εκπλήρωση στρατιωτικών υποχρεώσεων σε τρίτη χώρα (Οδηγία 2001/55).

Το Συμβούλιο θεωρεί ότι η εξουσία παράτασης του καθεστώτος περιλαμβάνει και τη δυνατότητα καθορισμού επικαιροποιημένων όρων, αλλά κανένα δικαστήριο δεν έχει ακόμη ελέγξει αυτή την ερμηνεία. Για να κριθεί το ζήτημα, ένας αιτών του οποίου η αίτηση απορρίφθηκε θα πρέπει πρώτα να προσφύγει σε εθνικό δικαστήριο, το οποίο θα μπορούσε στη συνέχεια να παραπέμψει το ερώτημα στο Δικαστήριο της ΕΕ.

Με τα στοιχεία για τις απορρίψεις να παραμένουν ελλιπή, το μόνο σαφές αποτέλεσμα του μέτρου μέχρι στιγμής είναι οι άνισοι έλεγχοι στην Ευρώπη, χωρίς να έχει αποδειχθεί ότι συμβάλλουν στην ουκρανική επιστράτευση.