Τέσσερις ασθενείς εντόπισαν αντικείμενα μετά την παρέμβαση

Άνθρωποι που είχαν χάσει την όρασή τους εξαιτίας κληρονομικής πάθησης των ματιών κατάφεραν να ανιχνεύουν και να εντοπίζουν αντικείμενα μπροστά τους, συνδυάζοντας μια ένεση γονιδιακής θεραπείας με ειδικά γυαλιά που διεγείρουν τα κύτταρα με φως και εξάσκηση υπό επίβλεψη. Σε δοκιμή με δέκα ασθενείς με προχωρημένη μελαγχρωστική αμφιβληστροειδοπάθεια, τέσσερις από τους οκτώ που ολοκλήρωσαν τις δοκιμασίες με αντικείμενα παρουσίασαν βελτίωση (IFLScience). Τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν στις 7 Οκτωβρίου στο New England Journal of Medicine και επεκτείνουν σε μια μικρή ομάδα ασθενών μια τεχνική που είχε αρχικά αναφερθεί σε έναν μόνο άνδρα (άρθρο στο NEJM).

Ορισμένοι συμμετέχοντες εντόπισαν επίσης μια πόρτα ή ακολούθησαν μια γραμμή στο πάτωμα φορώντας τα γυαλιά, αν και οι ερευνητές δεν αναφέρουν πόσοι τα κατάφεραν σε αυτές τις δοκιμασίες (ανακοίνωση της ερευνητικής ομάδας). Πρόκειται για περιορισμένες δυνατότητες. Για ανθρώπους που μέχρι τότε αντιλαμβάνονταν ελάχιστα περισσότερα από το φως, όμως, είναι καινούργιες.

Πώς τα κύτταρα-αγγελιοφόροι μαθαίνουν να βλέπουν

Για να καταλάβουμε πώς λειτουργεί η θεραπεία, αρκεί να ξεκινήσουμε από ένα υγιές μάτι. Στον αμφιβληστροειδή, στο πίσω μέρος του ματιού, τα ραβδία και τα κωνία ανιχνεύουν το φως, όπως ο αισθητήρας μιας ψηφιακής κάμερας. Η μελαγχρωστική αμφιβληστροειδοπάθεια καταστρέφει αυτά τα κύτταρα σταδιακά, μέσα σε χρόνια.

Πιο κάτω στην αλυσίδα μεταφοράς βρίσκονται τα γαγγλιακά κύτταρα, που μεταφέρουν τα σήματα από το μάτι στον εγκέφαλο. Μπορούν να επιβιώσουν περισσότερο από τους φωτοϋποδοχείς (μελέτη του 2021 στο Nature Medicine). Παραμένουν λειτουργικά, αλλά δεν έχουν πια σήματα να μεταφέρουν.

Η ένεση δίνει στα κύτταρα-αγγελιοφόρους μια νέα λειτουργία. Ένας ακίνδυνος, γενετικά τροποποιημένος ιός μεταφέρει οδηγίες που κάνουν τα γαγγλιακά κύτταρα να παράγουν μια πρωτεΐνη ευαίσθητη στο φως. Έτσι, το φως μπορεί να ενεργοποιεί απευθείας τα κύτταρα, παρακάμπτοντας τους φωτοϋποδοχείς που έχουν καταστραφεί.

Η μετάλλαξη που προκάλεσε την τύφλωση μένει ανέπαφη. Γι’ αυτό οι ερευνητές ελπίζουν ότι η προσέγγιση θα μπορούσε να βοηθήσει ανθρώπους με διαφορετικές γενετικές μεταλλάξεις, όπως συμβαίνει με αυτή την κατηγορία θεραπειών για παθήσεις του ματιού (ανασκόπηση στρατηγικών για τον αμφιβληστροειδή που δεν στοχεύουν συγκεκριμένο γονίδιο). Η δοκιμή σε δέκα ασθενείς δεν αρκεί για να το αποδείξει.

Τα γυαλιά παρέχουν το φωτεινό σήμα στο οποίο ανταποκρίνονται τα κύτταρα μετά τη θεραπεία, ενώ οι συμμετέχοντες εξασκήθηκαν στη χρήση τους υπό επίβλεψη (άρθρο στο NEJM). Χορηγός της δοκιμής ήταν η γαλλική εταιρεία GenSight. Στη μελέτη συμμετείχαν ασθενείς στους οποίους το στρώμα των γαγγλιακών κυττάρων είχε διατηρηθεί σχετικά καλά (μητρώο δοκιμών).

Δύο διαφορετικοί τρόποι μέτρησης

Η δοκιμή κατέγραψε τη βελτίωση με δύο ξεχωριστούς τρόπους, οι οποίοι απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα.

Ο πρώτος αφορούσε την ευαισθησία στο φως: πόσο αμυδρό φως μπορεί να αντιληφθεί κάποιος. Επτά από τους δέκα συμμετέχοντες παρουσίασαν βελτίωση και έξι ξεπέρασαν ένα όριο που είχαν ορίσει εκ των προτέρων οι ερευνητές ως κλινικά ουσιαστική βελτίωση (IFLScience). Το όριο αυτό αφορά την αντίληψη του φωτός, όχι τη λειτουργικότητα στην καθημερινή ζωή.

Ο δεύτερος τρόπος μέτρησης βασίστηκε σε δοκιμασίες με αντικείμενα: αν ο συμμετέχων μπορούσε να διαπιστώσει ότι κάτι βρισκόταν πάνω σε ένα τραπέζι μπροστά του και να δείξει πού ακριβώς ήταν. Σε αυτή τη δοκιμασία βελτιώθηκαν τέσσερις από τους οκτώ συμμετέχοντες. Το αποτέλεσμα αυτό συνδέεται πιο άμεσα με την πρακτική όραση. Κανείς δεν ανέκτησε φυσιολογική όραση, ούτε μπόρεσε να διαβάσει κείμενο ή να αναγνωρίσει πρόσωπα.

Το εύρημα αποτελεί συνέχεια προηγούμενης έρευνας. Το 2021, η ίδια ερευνητική ομάδα ανέφερε ότι ένας άνδρας μπορούσε με το μάτι που είχε υποβληθεί στη θεραπεία και φορώντας τα γυαλιά να αντιληφθεί, να εντοπίσει, να μετρήσει και να αγγίξει αντικείμενα — κάτι που δεν μπορούσε να κάνει χωρίς αυτά (μελέτη του 2021 στο Nature Medicine). Η νέα μελέτη προσθέτει στοιχεία από περισσότερους συμμετέχοντες και δείχνει ότι το αποτέλεσμα δεν περιορίστηκε σε ένα μόνο άτομο.

Πρώτα η ασφάλεια

Η δοκιμή ήταν πρώιμης φάσης και βασικός της σκοπός ήταν να εξετάσει αν η θεραπεία είναι ασφαλής. Οι περισσότερες παρενέργειες που αφορούσαν τα μάτια ήταν ήπιες ή μέτριες (ανακοίνωση της ερευνητικής ομάδας). Ένα σοβαρό συμβάν σημειώθηκε αμέσως μετά την ένεση και υποχώρησε μέσα σε λίγα λεπτά.

Ο σχεδιασμός της μελέτης περιορίζει όσα μπορούν να δείξουν τα αποτελέσματα για την όραση. Όλοι οι συμμετέχοντες έλαβαν τη θεραπεία, χωρίς τυχαιοποίηση και χωρίς ομάδα σύγκρισης ασθενών που δεν έλαβαν θεραπεία ή δεν γνώριζαν αν την έλαβαν (μητρώο δοκιμών). Χωρίς τέτοια σύγκριση, είναι δύσκολο να ξεχωρίσει η επίδραση της θεραπείας από την εξάσκηση, το κίνητρο ή την τύχη.

Το μητρώο ορίζει την ολοκλήρωση της μελέτης για τον Οκτώβριο του 2027 (μητρώο δοκιμών). Προς το παρόν πρόκειται για ερευνητικό εύρημα, όχι για διαθέσιμη θεραπεία. Η δοκιμή κατέγραψε περιορισμένη δυνατότητα εντοπισμού αντικειμένων με τη βοήθεια ειδικών γυαλιών σε ορισμένους ασθενείς με προχωρημένη μελαγχρωστική αμφιβληστροειδοπάθεια, σε μικρή μελέτη χωρίς ομάδα ελέγχου. Το αν αυτή η δυνατότητα μπορεί να μετατραπεί σε χρήσιμη όραση στην καθημερινότητα θα κριθεί σε μεγαλύτερη, ελεγχόμενη δοκιμή, την οποία μπορούν να οργανώσουν η GenSight και οι συνεργάτες της.