Η Γαλλία κόβει τα social media κάτω των 15

Κάθε εποχή ξαναχαράσσει το όριο ανάμεσα στην παιδική αυτονομία και την επίβλεψη των ενηλίκων. Σήμερα, το όριο περνά μέσα από την οθόνη του κινητού. Στις 21 Ιουλίου, το γαλλικό Κοινοβούλιο ψήφισε την απαγόρευση πρόσβασης στα κοινωνικά δίκτυα για όσους είναι κάτω των 15 ετών, καθιστώντας τη Γαλλία την πρώτη ευρωπαϊκή χώρα που κατοχυρώνει τέτοιο κανόνα σε νόμο. Ο Εμανουέλ Μακρόν το παρουσίασε ως άνοιγμα ενός ευρωπαϊκού δρόμου. Οι επικριτές του στην Εθνοσυνέλευση μίλησαν για ένα «grand flou», μια μεγάλη ασάφεια (France 24 / AFP). Και οι δύο πλευρές έχουν βάση: ο νόμος ορίζει τι απαγορεύεται, αλλά δεν εξηγεί πειστικά πώς θα εφαρμοστεί.

Ένας κανόνας χωρίς θυρωρό

Το κείμενο θέτει ηλικιακό όριο, εξαιρεί τις εκπαιδευτικές πλατφόρμες και τα εργαλεία ανοικτού κώδικα, και προβλέπει χρονοδιάγραμμα: οι νέοι λογαριασμοί θα υπάγονται στον κανόνα από την 1η Σεπτεμβρίου 2026, ενώ για τους υφιστάμενους λογαριασμούς δίνεται προθεσμία έως τον Ιανουάριο του 2027 (Libération). Δεν περιλαμβάνει, όμως, συγκεκριμένο μηχανισμό επαλήθευσης ηλικίας, κυρώσεις για γονείς ή ανηλίκους, ούτε μια σαφή εθνική διαδικασία επιβολής (κείμενο της Γερουσίας). Οι πλατφόρμες καλούνται, στην πράξη, να βρουν μόνες τους τη λύση.

Μία πρόταση της βουλευτού του Renaissance, Λορ Μιλέ, προβλέπει έναν τρίτο πάροχο που θα ενημερώνει την πλατφόρμα μόνο αν ο χρήστης είναι «άνω ή κάτω των 15», χωρίς να μεταβιβάζει πλήρη στοιχεία ταυτότητας (RTL). Ως ιδέα ακούγεται καθαρή. Στην εφαρμογή, όμως, η επαλήθευση ηλικίας σκοντάφτει σε ένα τριπλό δίλημμα: αξιοπιστία, δηλαδή πόσο βέβαιο είναι το σύστημα για την ηλικία του χρήστη· ιδιωτικότητα, δηλαδή πόσα προσωπικά δεδομένα παραδίδονται· και ευχρηστία, δηλαδή πόσο ενοχλητική γίνεται η διαδικασία. Αν ζητείται απλώς ημερομηνία γέννησης, ο καθένας μπορεί να πει ψέματα. Αν απαιτείται διαβατήριο, η εγγραφή στο TikTok μετατρέπεται σε συναλλαγή ταυτοποίησης. Αν χρησιμοποιείται τεχνητή νοημοσύνη για εκτίμηση ηλικίας από selfie, η ακρίβεια πέφτει ακριβώς στα εφηβικά όρια όπου η διαφορά μετρά περισσότερο (UK Parliament POST). Καμία μέθοδος δεν λειτουργεί αξιόπιστα μόνη της, όπως κατέληξε φέτος και η βρετανική Ofcom μετά την εξέταση του πεδίου.

Προηγούμενες εκδοχές του γαλλικού νόμου έδιναν στην Arcom, τη γαλλική ρυθμιστική αρχή για τα μέσα ενημέρωσης και την ψηφιακή επικοινωνία, ευρείες αρμοδιότητες ελέγχου της συμμόρφωσης των πλατφορμών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντέδρασε, επειδή οι αρμοδιότητες αυτές επικαλύπτονταν με την Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες, το ευρωπαϊκό πλαίσιο που ρυθμίζει τη λειτουργία των μεγάλων διαδικτυακών πλατφορμών. Το τελικό κείμενο απογυμνώθηκε συνειδητά. Νομικοί του Le Club des juristes υποστήριξαν ότι είχε «σε μεγάλο βαθμό αδειάσει από το περιεχόμενό του».

Οι κυβερνήσεις συμφωνούν στην ηλικία, όχι στον μηχανισμό

Η Γαλλία κινείται πρώτη, αλλά όχι μόνη. Στις 21 Ιουλίου, η ομάδα εμπειρογνωμόνων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ασφάλεια των παιδιών στο διαδίκτυο εισηγήθηκε έναν εναρμονισμένο ευρωπαϊκό περιορισμό πρόσβασης για παιδιά κάτω των 13 ετών, αφήνοντας στα κράτη-μέλη τη δυνατότητα να θέσουν αυστηρότερα όρια για μεγαλύτερους εφήβους. Η ίδια ομάδα προτείνει και αλλαγή λογικής: αντί οι ρυθμιστικές αρχές να αποδεικνύουν ότι μια πλατφόρμα βλάπτει τα παιδιά, οι πλατφόρμες θα πρέπει να αποδεικνύουν ότι ο ψηφιακός χώρος είναι ασφαλής πριν επιτρέψουν την είσοδό τους.

Για να λειτουργήσει αυτό χωρίς κάθε σύνδεση να γίνεται έλεγχος ταυτότητας, η Επιτροπή έχει αναπτύξει ένα «mini wallet» με προστασία ιδιωτικότητας, ουσιαστικά έναν ψηφιακό θυρωρό που απαντά ναι ή όχι σε ένα ερώτημα ηλικίας χωρίς να βλέπει πλήρη στοιχεία ταυτότητας. Το εργαλείο έχει σχεδιαστεί ώστε να συνδεθεί με τα Ευρωπαϊκά Πορτοφόλια Ψηφιακής Ταυτότητας, τα οποία τα κράτη-μέλη θα αρχίσουν να διαθέτουν έως τα τέλη του 2026. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έθεσε το ζήτημα ωμά: το ερώτημα δεν είναι αν τα παιδιά μπορούν να χρησιμοποιούν κοινωνικά δίκτυα, αλλά «αν τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να έχουν πρόσβαση στα παιδιά μας» (Euronews).

Σε όλη την Ευρώπη, οι κυβερνήσεις συγκλίνουν ταχύτερα στα ηλικιακά όρια απ’ ό,τι στους μηχανισμούς επιβολής. Η Γερμανίδα υπουργός Οικογένειας, Κάριν Πριν, θεωρεί τα 13 έτη ένα πιθανό κοινό κατώφλι (Tagesschau). Η Ιταλία έχει μπροστά της περισσότερα από ένα νομοσχέδια, χωρίς ακόμη να έχει θεσπίσει νόμο (Fanpage). Η Ιρλανδία, όπου έχουν την ευρωπαϊκή τους έδρα οι περισσότερες μεγάλες πλατφόρμες, εξετάζει ακόμη αυστηρότερο όριο για τους κάτω των 16 ετών (Irish Times). Η πολιτική βούληση υπάρχει. Η τεχνική λύση όχι.

Από την είσοδο στο εσωτερικό της πλατφόρμας

Η Αυστραλία δείχνει τι μπορεί να ακολουθήσει. Τρεις μήνες μετά την εφαρμογή της δικής της απαγόρευσης για τους κάτω των 16 ετών, μελέτη διαπίστωσε ότι το 85% των ανηλίκων που συμμετείχαν στην έρευνα εξακολουθούσε να χρησιμοποιεί τις καλυπτόμενες πλατφόρμες, μέσω ψεύτικων λογαριασμών και ιδιωτικής περιήγησης (Chronicle). Αυτό δεν σημαίνει ότι οι απαγορεύσεις είναι άχρηστες. Μπορούν να μειώσουν τον συνολικό χρόνο μπροστά στην οθόνη, να δώσουν στους γονείς έναν νομικό κανόνα στον οποίο μπορούν να στηριχθούν, και να πιέσουν τις πλατφόρμες να ξανασχεδιάσουν τη διαδικασία εγγραφής. Αποκλείει, όμως, την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να στηθεί ένας καθαρός ψηφιακός φράχτης γύρω από την παιδική ηλικία.

Η ουσιαστική σύγκρουση μετακινείται από τις πύλες εισόδου στον σχεδιασμό του προϊόντος. Η Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες επιτρέπει ήδη στις Βρυξέλλες να ερευνούν αν οι μεγάλες πλατφόρμες προστατεύουν επαρκώς τους ανηλίκους, ενώ τα προκαταρκτικά ευρήματα δείχνουν ότι το Facebook και το Instagram της Meta δεν απέτρεψαν παιδιά κάτω των 13 ετών από το να δημιουργούν λογαριασμούς. Η ιταλική ένωση καταναλωτών Moige στρέφεται δικαστικά κατά της Meta και του TikTok όχι μόνο για τους ηλικιακούς ελέγχους, αλλά και για χαρακτηριστικά που θεωρεί εθιστικά, όπως η ατέρμονη κύλιση (Orizzonte Insegnanti). Οι έλεγχοι ηλικίας αποφασίζουν ποιος μπαίνει. Ο σχεδιασμός του προϊόντος αποφασίζει τι συμβαίνει αφού τα παιδιά μπουν.

Ο Σεπτέμβριος θα δείξει αν οι πλατφόρμες θα αντιμετωπίσουν τον γαλλικό νόμο ως άσκηση συμμόρφωσης ή ως πραγματικό περιορισμό στον σχεδιασμό τους. Η γενιά που μεγάλωσε ανεβάζοντας selfies μεγαλώνει σήμερα παιδιά που έχουν γνωρίσει τον κόσμο μέσα από αλγοριθμικές ροές. Η σύνταξη του νόμου αποδείχθηκε το εύκολο μέρος. Η δυσκολία είναι να λειτουργήσει η κλειδαριά χωρίς να μετατραπεί κάθε παιδικό κινητό σε σημείο ελέγχου ταυτότητας.