Στη Γένοβα επέστρεφαν το 60% των μισθών

Εργάτες που κατασκεύαζαν τμήματα από σκυρόδεμα για τον νέο κυματοθραύστη της Γένοβας φέρονται να υποχρεώνονταν να επιστρέφουν το 40% έως 60% του μισθού τους σε μεσάζοντες εργασίας. Στις 26 Ιουνίου, η εισαγγελία της Σαβόνα και οι Καραμπινιέρι συνέλαβαν οκτώ άτομα και έθεσαν δύο εταιρείες υπό δικαστική επιτήρηση (Il Fatto Quotidiano, La Voce di Genova). Οι κατηγορίες αφορούν παράνομη διαμεσολάβηση στην εργασία και εργασιακή εκμετάλλευση σε εγκατάσταση στο Βάντο Λίγκουρε, όπου παράγονταν προκατασκευασμένα τμήματα για τον κυματοθραύστη. Σύμφωνα με τις αρχές, οι εργαζόμενοι φέρονται επίσης να υποχρεώνονταν να αγοράζουν οι ίδιοι τον εξοπλισμό ασφαλείας τους, ενώ οι ερευνητές εξετάζουν και πιθανή πλαστογράφηση πιστοποιητικών ασφάλειας για εργασίες υψηλού κινδύνου (IVG).

Πρόκειται ακόμη για ισχυρισμούς στο πλαίσιο ενεργής έρευνας, όχι για δικαστικά αποδεδειγμένα γεγονότα. Η υπόθεση, όμως, φωτίζει ένα κενό στον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση μετά την πανδημία.

Ο κυματοθραύστης της Γένοβας είναι έργο υποδομής 1,3 δισ. ευρώ, χρηματοδοτούμενο από το ιταλικό συμπληρωματικό ταμείο του εθνικού σχεδίου ανάκαμψης (Port of Genoa). Το σχέδιο αυτό εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της ΕΕ, του μεταπανδημικού εργαλείου μέσω του οποίου οι Βρυξέλλες διοχετεύουν χρήματα στα κράτη-μέλη με αντάλλαγμα μεταρρυθμίσεις και επενδυτικά ορόσημα (EUR-Lex). Η χρηματοδότηση του κυματοθραύστη είναι εθνική, όχι απευθείας ευρωπαϊκή επιχορήγηση, αλλά το έργο λειτουργεί μέσα στην ίδια λογική υλοποίησης. Η Ιταλία είναι ο μεγαλύτερος ωφελούμενος του Μηχανισμού, με σχέδιο 194,4 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια (European Commission). Σε αυτή την κλίμακα, το ερώτημα του ελέγχου δεν μπορεί να μείνει τεχνική λεπτομέρεια.

Οι Βρυξέλλες ελέγχουν ορόσημα, όχι εργοτάξια

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης σχεδιάστηκε για να κατευθύνει μεταρρυθμίσεις και να προστατεύει τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Δεν σχεδιάστηκε ως μηχανισμός επιθεώρησης εργοταξίων. Οι Βρυξέλλες ελέγχουν αν η Ιταλία εκπλήρωσε τα συμφωνημένα ορόσημα: αν ψηφίστηκε μια μεταρρύθμιση, αν ξεκίνησε ένα έργο, αν επιτεύχθηκε ένας στόχος. Αν η απάντηση είναι θετική, εγκρίνεται η πληρωμή. Με βάση τον κανονισμό του Μηχανισμού, η πρώτη ευθύνη για την αποτροπή απάτης, διαφθοράς και συγκρούσεων συμφερόντων ανήκει στα ίδια τα κράτη-μέλη (EUR-Lex).

Η ΕΕ διαθέτει ειδικούς θεσμούς. Η OLAF, η ευρωπαϊκή υπηρεσία καταπολέμησης της απάτης, ερευνά απάτες εις βάρος των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να ασκεί διώξεις για εγκλήματα που πλήττουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης (EPPO). Κανένας από αυτούς τους θεσμούς, όμως, δεν λειτουργεί ως επιθεώρηση εργασίας. Το κενό βρίσκεται ανάμεσα στη λίστα ελέγχου των Βρυξελλών και στον εργάτη που βρίσκεται τρία επίπεδα υπεργολαβίας κάτω από την κύρια σύμβαση. Στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική δεν υπάρχει συστηματικός έλεγχος για το αν ο τελευταίος κρίκος της αλυσίδας πληρώθηκε όσα δικαιούται ή εκπαιδεύτηκε όπως προβλέπεται.

Μοτίβο, όχι εξαίρεση

Οι καταγγελίες στη Γένοβα δεν εμφανίζονται σε κενό. Ρεπορτάζ του Reuters έχουν περιγράψει πώς οι αλυσίδες υπεργολαβιών και οι μεσάζοντες εργασίας στις κατασκευές, τα logistics και τη μόδα στην Ιταλία πιέζουν τους μισθούς προς τα κάτω και απογυμνώνουν τους εργαζομένους από προστασίες (MarketScreener/Reuters). Η δανική Politiken κάλυψε την υπόθεση μέσα από τα δικαιώματα των μεταναστών εργατών, περιγράφοντας «συνθήκες δουλείας» και μεταφέροντας την έμφαση από την ποινική διαδικασία στο ανθρώπινο κόστος (Politiken).

Η Ιταλία δεν είναι η μόνη χώρα που δυσκολεύεται με αυτό το πρόβλημα. Σουηδική έρευνα για τις εγκληματικές οικονομίες στις δημόσιες συμβάσεις έδειξε ότι η κατάχρηση δεν εισέρχεται συνήθως μέσω θεαματικών καταλήψεων έργων, αλλά μέσα από αδύναμη παρακολούθηση των συμβάσεων και των πληρωμών (ESF Sweden). Πρόσφατη έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου εντόπισε κενά στις στρατηγικές κατά της απάτης που συνδέονται με τους ελέγχους του Μηχανισμού Ανάκαμψης, θέτοντας το ερώτημα αν η εκταμίευση βάσει οροσήμων παράγει πραγματική ιχνηλασιμότητα των χρημάτων (ECA SR 2026-18). Η ευαλωτότητα είναι δομική: η ίδια λογική που εμποδίζει τις Βρυξέλλες να μικροδιαχειρίζονται τις εθνικές δαπάνες περιορίζει και την ικανότητά τους να βλέπουν τι συμβαίνει μέσα στις αλυσίδες υλοποίησης.

Η προθεσμία πιέζει το σύστημα

Η Ιταλία πρέπει να ολοκληρώσει ορόσημα και στόχους έως τον Αύγουστο του 2026, ώστε να υποβάλει το τελευταίο αίτημα πληρωμής έως τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους (CGIL). Η πίεση της προθεσμίας επιβραβεύει την ορατή ολοκλήρωση. Μπορεί, όμως, να κάνει ακόμη πιο αθέατα τα χαμηλότερα επίπεδα της υπεργολαβίας.

Αυτό που λείπει ακόμη είναι ο πλήρης χάρτης των υπεργολάβων, η αλυσίδα των πληρωμών και η κρίση για το αν η υπόθεση θα παραμείνει εθνικός ποινικός φάκελος ή θα προκαλέσει ευρύτερο έλεγχο. Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης μπορεί να πιστοποιήσει ότι ένας κυματοθραύστης κατασκευάστηκε. Το αν οι άνθρωποι που τον έχτισαν πληρώθηκαν και προστατεύθηκαν όπως έπρεπε παραμένει, προς το παρόν, ευθύνη κάποιου άλλου.