Το Βερολίνο ζητά €90 billion για το Κίεβο

Ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Γιόχαν Βάντεφουλ πρότεινε την περασμένη εβδομάδα τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ να αναλάβουν συλλογικά 90 δισ. ευρώ σε διμερή αμυντική βοήθεια προς την Ουκρανία, ποσό αντίστοιχο με το ευρωπαϊκό δάνειο που εγκρίθηκε τον Απρίλιο. Τρεις ημέρες πριν από την πρότασή του, πέντε από τις μεγαλύτερες οικονομίες της Συμμαχίας είχαν απορρίψει ένα πολύ πιο περιορισμένο δεσμευτικό κατώφλι. Εκεί βρίσκεται και το άλυτο ερώτημα της ευρωπαϊκής ασφάλειας: πόσα λέει η Ευρώπη ότι χρειάζεται η Ουκρανία και πόσα είναι πράγματι διατεθειμένες να πληρώσουν οι κυβερνήσεις της.

Η πρόταση και το μπλόκο

Στη σύνοδο των υπουργών Εξωτερικών του ΝΑΤΟ στο Χέλσινγκμποργκ, στις 22-23 Μαΐου, ο Βάντεφουλ παρουσίασε το σκεπτικό του. Το δάνειο στήριξης της Ουκρανίας ύψους 90 δισ. ευρώ, που ενέκρινε το Συμβούλιο της ΕΕ στις 23 Απριλίου μετά την υποχώρηση του ουγγρικού βέτο (Kyiv Independent), καλύπτει περίπου τα δύο τρίτα των χρηματοδοτικών αναγκών του Κιέβου για την περίοδο 2026-2027. Η έδρα του ΝΑΤΟ υπολογίζει το υπόλοιπο κενό σε περίπου 40 δισ. ευρώ (N-TV). Ο Βάντεφουλ ζητεί από τους συμμάχους να το καλύψουν με διμερείς δεσμεύσεις σταθμισμένες με βάση το ΑΕΠ, εξαιρώντας ρητά τις ΗΠΑ (Stern).

Η συγκυρία δεν βοηθούσε. Ο γενικός γραμματέας Μαρκ Ρούτε είχε μόλις καταθέσει παράλληλη πρόταση, με την οποία και τα 32 μέλη θα όφειλαν να διαθέτουν το 0,25% του ΑΕΠ τους σε στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία. Το σχέδιο μπλοκαρίστηκε από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία και τον Καναδά. Μόνο επτά κράτη το στήριξαν (Euromaidanpress, Babel.ua). Ο ίδιος ο Ρούτε παραδέχθηκε δημοσίως ότι «δεν νομίζω πως αυτή η πρόταση θα κατατεθεί» στη σύνοδο κορυφής του Ιουλίου στην Άγκυρα (EU Perspectives). Η διαχωριστική γραμμή ακολουθεί το μέγεθος των κρατικών ταμείων: οι χώρες που ήδη πιάνουν το όριο του 0,25%, όπως η Ολλανδία, η Πολωνία, τα κράτη της Βαλτικής και οι σκανδιναβικές χώρες, ανήκουν στις μικρότερες οικονομίες του ΝΑΤΟ. Οι πέντε που μπλόκαραν το σχέδιο ανήκουν στις μεγαλύτερες.

Ποιος πληρώνεται

Το ευρωπαϊκό δάνειο είναι άτοκο για το Κίεβο, με την αποπληρωμή του να συνδέεται με ρωσικές πολεμικές αποζημιώσεις τις οποίες η Μόσχα απορρίπτει. Αν οι αποζημιώσεις αυτές δεν υπάρξουν ποτέ, το κόστος θα περάσει στους Ευρωπαίους φορολογουμένους (Verkhovna Rada). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέγραψε στις 20 Μαΐου το μνημόνιο εκταμίευσης, ανοίγοντας τον δρόμο για την πρώτη δόση των 3,2 δισ. ευρώ, η οποία αναμένεται στα μέσα Ιουνίου (EEAS). Τα χρήματα καλύπτουν τόσο στρατιωτική βοήθεια όσο και πολιτική δημοσιονομική στήριξη, ώστε να λειτουργεί ταυτόχρονα το ουκρανικό κράτος και ο στρατός του.

Η ρήτρα «Παραγωγή στην Ευρώπη» απαιτεί τουλάχιστον 65% των αμυντικών προϊόντων να προέρχεται από παραγωγούς της ΕΕ, του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου ή της Ουκρανίας (defenceukraine.com, GTAI). Η πρόβλεψη αυτή προστατεύει τις ευρωπαϊκές εφοδιαστικές αλυσίδες. Ταυτόχρονα, κατευθύνει συμβάσεις προς τους μεγαλύτερους κατασκευαστές όπλων της ηπείρου.

Η Ρουμανία δείχνει πώς λειτουργεί το σχήμα στην πράξη. Το κοινοβούλιό της ενέκρινε αμυντικές συμβάσεις 8,33 δισ. ευρώ με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, για τεθωρακισμένα οχήματα μάχης πεζικού Lynx, συστήματα αντιαεροπορικής άμυνας και εργοστάσιο πυρομαχικών (Marketscreener). Η γερμανική Rheinmetall ανέλαβε τον ρόλο του βασικού αναδόχου, παρά την αρχική υπόσχεση του Βουκουρεστίου για «σχεδόν 100%» τοπική παραγωγή. Η Πολωνία παρουσιάζει διαφορετική εικόνα: ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ υποστηρίζει ότι η γερμανική βιομηχανία λαμβάνει μόλις 0,37% του πολωνικού προγράμματος (GTAI). Ο κανόνας του 65% κρατά τα αμυντικά κονδύλια εντός Ευρώπης, αλλά δεν μοιράζει ισότιμα τα οφέλη.

Η ίδια ρήτρα περιορίζει και το ύψος των ευρωπαϊκών δανειακών πόρων που μπορούν να φτάσουν στα ουκρανικά εργοστάσια, όταν τα προϊόντα τους δεν καλύπτουν τα κριτήρια προέλευσης. Η ουκρανική αμυντική βιομηχανία έχει αυξήσει την παραγωγική της δυνατότητα από 1 δισ. δολάρια το 2022 σε προβλεπόμενα 55 δισ. δολάρια το 2026, όμως αξιοποιείται μόνο το 43% αυτής της δυναμικότητας (CBS News). Το σημείο συμφόρησης δεν είναι η δυνατότητα παραγωγής, αλλά οι παραγγελίες.

Μετά το 2027, το κενό

Τα 90 δισ. ευρώ είναι γέφυρα δύο ετών. Ο προτεινόμενος προϋπολογισμός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την περίοδο 2028-2034 προβλέπει περίπου 88,9 δισ. ευρώ για την Ουκρανία σε βάθος επταετίας. Μελέτη που ανατέθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εκτιμά ότι οι πραγματικές ανάγκες ανοικοδόμησης φτάνουν τα 196,5 δισ. ευρώ σε βάθος δεκαετίας (EU News Italy). Ο επόμενος προϋπολογισμός απαιτεί ομοφωνία στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, δηλαδή κάθε κράτος-μέλος μπορεί να ασκήσει βέτο, με τον ίδιο μηχανισμό που καθυστέρησε επί τέσσερις μήνες το σημερινό δάνειο όσο επέμενε η Ουγγαρία.

Η ίδια η Γερμανία σχεδιάζει αποκλιμάκωση της στήριξης. Ο εγκεκριμένος προϋπολογισμός της για το 2027 προβλέπει 11,6 δισ. ευρώ για την Ουκρανία, ποσό που μειώνεται σε 8,5 δισ. ευρώ ετησίως από το 2028 (Euromaidanpress). Ο Βάντεφουλ ζητεί από τους συμμάχους μεγαλύτερες δεσμεύσεις την ώρα που το Βερολίνο προϋπολογίζει λιγότερα. Η σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα τον Ιούλιο θα δείξει αν οι αριθμοί αυτοί μπορούν να μετατραπούν σε δεσμευτικές αποφάσεις. Μέχρι στιγμής, η αριθμητική ευνοεί τον σκεπτικισμό: οι χώρες που θέλουν να πληρώσουν είναι πολύ μικρές, ενώ οι χώρες αρκετά μεγάλες ώστε να αλλάξουν την εικόνα δεν θέλουν να δεσμευθούν.