Η Γερμανία κρατά τους ελέγχους στα σύνορα

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε από εννέα χώρες να αρχίσουν την αποξήλωση των ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα της ζώνης Σένγκεν. Την ίδια εβδομάδα, ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών απέρριψε το αίτημα. Οι γνώμες που εξέδωσε η Επιτροπή στις 2 Ιουνίου είναι νομικά υποχρεωτικές ως διαδικασία έπειτα από δώδεκα μήνες συνεχών ελέγχων, αλλά δεν δεσμεύουν ουσιαστικά κανένα κράτος (EU Law Live, Brussels Signal). Η βασική ευρωπαϊκή ζώνη ελεύθερης μετακίνησης λειτουργεί πλέον με βάση την εθελοντική συμμόρφωση, και οι εθελοντές δεν εμφανίζονται.

Η μόνιμη εξαίρεση

Τα εννέα κράτη, η Αυστρία, η Δανία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιταλία, η Ολλανδία, η Νορβηγία, η Σλοβενία και η Σουηδία, διατηρούν ελέγχους πολύ πέρα από τα όρια που προέβλεπε το Σένγκεν για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Η Γερμανία, η Γαλλία και η Αυστρία εφαρμόζουν κάποια μορφή ελέγχων από το 2015, ανανεώνοντας κάθε φορά την αιτιολόγηση, από τη μετανάστευση και την τρομοκρατία έως το διασυνοριακό έγκλημα. Η μεταρρύθμιση του Κώδικα Συνόρων του Σένγκεν το 2024, δηλαδή του πλαισίου που ορίζει πότε επιτρέπονται εσωτερικοί έλεγχοι, υποτίθεται ότι θα έβαζε ανώτατο όριο. Στην πράξη, αύξησε το νόμιμο μέγιστο από έξι μήνες σε τρία χρόνια, παρακάμπτοντας απόφαση του Δικαστηρίου της ΕΕ του 2022 που είχε κρίνει παράνομους τους παρατεταμένους ελέγχους (European Sting).

Η Επιτροπή δεν έχει κινήσει ποτέ διαδικασία επί παραβάσει, το επίσημο εργαλείο της για να υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να τηρούν το δίκαιο της ΕΕ, εναντίον χώρας που υπερέβη τη διάρκεια των συνοριακών ελέγχων. Ερευνητές του Κέιμπριτζ περιγράφουν αυτή την πρακτική ως συστηματική «υπο-επιβολή» του δικαίου, με πολιτικό κίνητρο τον φόβο. Μια σύγκρουση με τη Γερμανία ή τη Γαλλία για τους συνοριακούς ελέγχους θα τροφοδοτούσε το αφήγημα ότι οι Βρυξέλλες εμποδίζουν τα κράτη να προστατευθούν (Euronews).

Τρεις τρόποι άρνησης

Ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ έδωσε τον τόνο στη σύνοδο των υπουργών Εσωτερικών της ΕΕ στο Λουξεμβούργο στις 4 Ιουνίου. Οι έλεγχοι θα «αναπτυχθούν με ευελιξία», είπε, όχι θα καταργηθούν. Οι δύο όροι που έθεσε για να επανεξετάσει τη στάση του, μια «σημαντικά βελτιωμένη» φύλαξη των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ και αποδείξεις ότι οι νέοι κανόνες για το άσυλο λειτουργούν στην πράξη, είναι σκόπιμα μη μετρήσιμοι (Tagesschau, Spiegel). Ο Αυστριακός υπουργός Εσωτερικών Γκέρχαρντ Κάρνερ κινήθηκε πιο αθόρυβα, μεταφέροντας τους ελέγχους από τη συνοριακή γραμμή στην ενδοχώρα, με κινητές περιπολίες που μειώνουν την ορατότητα χωρίς να τερματίζουν την επιβολή. Η Γαλλία δεν αντέδρασε δημοσίως.

Μόνο η Ολλανδία έδειξε πραγματική μετατόπιση. Ο υπουργός Ασύλου Μπαρτ φαν ντεν Μπρινκ ανακοίνωσε τον Μάιο ότι, μετά τον Σεπτέμβριο, τα σταθερά συνοριακά σημεία θα αντικατασταθούν από κινητή επιτήρηση της Βασιλικής Χωροφυλακής, της στρατιωτικής αστυνομίας της χώρας, με βάση προφίλ πληροφοριών και όχι γενικευμένες στάσεις (Rijksoverheid). Η ολλανδική προσέγγιση είναι η πλησιέστερη σε αυτό που πράγματι προτείνει η Επιτροπή.

Το κόστος πέφτει στις παραμεθόριες κοινότητες. Δικαστήριο στο Κόμπλεντς της Γερμανίας έκρινε τον Απρίλιο ότι οι έλεγχοι στα σύνορα με το Λουξεμβούργο παραβίαζαν τον Κώδικα του Σένγκεν, επειδή δεν υπήρχε αξιόπιστη αιτιολόγηση απειλής (Ground News). Σύμφωνα με τους Νέους Ευρωπαίους Φεντεραλιστές του Λουξεμβούργου, περίπου 223.000 διασυνοριακοί εργαζόμενοι περνούν καθημερινά αυτό το σύνορο, με καθυστερήσεις που φτάνουν τα 45 λεπτά στις ώρες αιχμής (Chronicle.lu). Η Γερμανία άσκησε έφεση και διατήρησε τα σημεία ελέγχου.

Το σύμφωνο που δεν είναι έτοιμο

Η Επιτροπή επέλεξε να εκδώσει τις γνώμες της λίγο πριν από την έναρξη ισχύος, στις 12 Ιουνίου, του Συμφώνου Μετανάστευσης και Ασύλου της ΕΕ, της μεγάλης αναδιάρθρωσης των διαδικασιών ασύλου, του ελέγχου στα σύνορα και της κατανομής βαρών μεταξύ των κρατών-μελών. Πολιτικά, το επιχείρημα της Επιτροπής είναι ότι η νέα υποδομή του Συμφώνου καθιστά περιττούς τους εσωτερικούς ελέγχους. Μόνο που αυτή η υποδομή μόλις αρχίζει να στήνεται. Στις αρχές Μαΐου, μόλις 11 από τα 27 κράτη-μέλη είχαν λειτουργικές συνδέσεις με τη μεταρρυθμισμένη βιομετρική βάση Eurodac (EUObserver). Έντεκα κράτη εξακολουθούσαν να μην διαθέτουν επαρκείς εγκαταστάσεις ελέγχου στα σύνορα. Η Ουγγαρία δεν είχε καν ζητήσει τα κονδύλια εφαρμογής που της αναλογούν (ETIAS).

Έτσι διαμορφώνεται ένα αδιέξοδο χωρίς καθαρή έξοδο για καμία πλευρά. Ο Ντόμπριντ υποστηρίζει ότι οι εσωτερικοί έλεγχοι παραμένουν αναγκαίοι επειδή τα εξωτερικά σύνορα δεν είναι αρκετά ασφαλή. Η Επιτροπή απαντά ότι το Σύμφωνο θα λύσει αυτό ακριβώς το πρόβλημα. Όμως τα επιχειρησιακά κενά του Συμφώνου συντηρούν τις δευτερογενείς μετακινήσεις μεταναστών μέσα στην ΕΕ, τις οποίες επικαλείται η Γερμανία ως αιτιολόγηση. Και οι δύο πλευρές έχουν τεχνικά επιχειρήματα, χωρίς καμία να μπορεί να ακυρώσει οριστικά την άλλη. Γι’ αυτό οι έλεγχοι συνεχίζονται.

Η στάση της Πολωνίας δείχνει το παράδοξο. Στην ίδια σύνοδο υπουργών όπου ο Ντόμπριντ απέρριψε το αίτημα της Επιτροπής, η Βαρσοβία ζήτησε από την Επιτροπή να κινηθεί πιο αυστηρά εναντίον του Βερολίνου. Η ίδια η Πολωνία, όμως, διατηρεί ελέγχους Σένγκεν στα σύνορά της με τη Γερμανία και τη Λιθουανία, ενώ έχει αναστείλει επτά φορές το δικαίωμα υποβολής αίτησης ασύλου στα σύνορα με τη Λευκορωσία. Η Επιτροπή δεν συμπεριέλαβε την Πολωνία στις εννέα γνώμες της, χωρίς δημόσια εξήγηση.

Με την Επιτροπή να αποφεύγει την επιβολή των κανόνων, τα εθνικά δικαστήρια στο Κόμπλεντς και στο Μόναχο καλύπτουν το κενό, κρίνοντας παράνομους ελέγχους και κάνοντας τη δουλειά που δεν κάνουν οι Βρυξέλλες. Το αν αυτή η αποσπασματική δικαστική πίεση θα οδηγήσει τελικά σε πολιτικό λογαριασμό ή αν οι «προσωρινές» εξαιρέσεις του Σένγκεν θα γίνουν η μόνιμη αρχιτεκτονική του εξαρτάται από ένα βήμα που η Επιτροπή αποφεύγει εδώ και έντεκα χρόνια: να εφαρμόσει τους δικούς της κανόνες.