Η Γερμανία στρέφει τις συντάξεις στις αγορές

Για κάθε άτομο άνω των 65 ετών στην ΕΕ, αντιστοιχούν σήμερα περίπου τρεις ενήλικες σε ηλικία εργασίας που χρηματοδοτούν το συνταξιοδοτικό σύστημα μέσω εισφορών (ευρωπαϊκή στατιστική υπηρεσία). Η αναλογία αυτή κινείται προς το δύο προς ένα, σύμφωνα με την Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη γήρανση του 2024. Σε αυτό το δημογραφικό υπόβαθρο, η γερμανική επιτροπή για τις συντάξεις απάντησε με το ευρύτερο πακέτο μεταρρυθμίσεων που έχει παρουσιάσει μεγάλη οικονομία της ΕΕ τα τελευταία χρόνια: συμπληρωματική σύνταξη που θα χρηματοδοτείται μέσω των κεφαλαιαγορών, σταδιακή αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης και αυστηρότερους κανόνες για την πρόωρη έξοδο. Κανένα άλλο κράτος δεν αντιγράφει το γερμανικό σχέδιο. Όλα όμως βρίσκονται μπροστά στην ίδια αριθμητική.

Πώς πιέζεται το διανεμητικό σύστημα

Οι κρατικές συντάξεις στην Ευρώπη στηρίζονται σε μια απλή ανταλλαγή: οι σημερινοί εργαζόμενοι πληρώνουν, μέσω εισφορών μισθοδοσίας, τις συντάξεις των σημερινών συνταξιούχων. Το σύστημα αντέχει όσο οι ασφαλισμένοι είναι πολύ περισσότεροι από τους δικαιούχους. Όταν η αναλογία μειώνεται, το κενό πρέπει να καλυφθεί από κάπου: υψηλότερες εισφορές, χαμηλότερες παροχές, μεγαλύτερη ηλικία συνταξιοδότησης, περισσότερη μετανάστευση ή αυξημένες μεταβιβάσεις από τον κρατικό προϋπολογισμό (Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη γήρανση του 2024).

Το γερμανικό συμπλήρωμα μέσω των αγορών επιχειρεί να μειώσει αυτή την εξάρτηση. Η λογική είναι ότι οι εργαζόμενοι θα χτίζουν αποταμιεύσεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές στη διάρκεια του εργασιακού τους βίου, ώστε η σύνταξή τους να μη στηρίζεται αποκλειστικά στους μισθούς της επόμενης γενιάς. Η μετάβαση όμως δημιουργεί μια ενδιάμεση γενιά που πληρώνει διπλά: κάποιος πρέπει να συνεχίσει να χρηματοδοτεί τους σημερινούς συνταξιούχους, ενώ οι νεότεροι αρχίζουν να κατευθύνουν μέρος των εισφορών τους σε αποταμιεύσεις επενδυτικού χαρακτήρα (ευρωπαϊκή στατιστική υπηρεσία, ΟΟΣΑ). Η κεφαλαιοποιητική συνιστώσα δεν εξαφανίζει το δημογραφικό κόστος. Το μεταφέρει.

Η Σουηδία εφαρμόζει ήδη μια εκδοχή αυτού του διπλού μοντέλου: 16 ποσοστιαίες μονάδες της δημόσιας συνταξιοδοτικής εισφοράς κατευθύνονται στο παραδοσιακό διανεμητικό σύστημα και 2,5 μονάδες σε μια κεφαλαιοποιητική «premium pension», επενδυμένη στις αγορές (σουηδική Αρχή Συντάξεων). Το χρήσιμο συμπέρασμα για τη Γερμανία είναι περιορισμένο. Ένα επενδυτικό σκέλος μπορεί να λειτουργήσει ως μικρό, καλά εποπτευόμενο συμπλήρωμα σε μια ισχυρή κρατική σύνταξη. Το Εθνικό Ελεγκτικό Γραφείο της Σουηδίας, όμως, έχει εντοπίσει σοβαρά κενά στην προστασία των καταναλωτών στην πλατφόρμα των ταμείων, προειδοποιώντας ότι οι περισσότερες επιλογές αμοιβαίων κεφαλαίων δεν οδηγούν αυτομάτως σε καλύτερα αποτελέσματα (Εθνικό Ελεγκτικό Γραφείο της Σουηδίας).

Τρεις χώρες, τρεις τρόποι κατανομής του κόστους

Η Γαλλία αύξησε την ηλικία συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 έτη, με σταδιακή εφαρμογή έως το 2030 (Vie publique). Η δημοσιονομική εξοικονόμηση εξαρτάται πλήρως από το αν οι μεγαλύτεροι σε ηλικία εργαζόμενοι θα παραμείνουν πράγματι στην απασχόληση. Στην ηλικιακή ομάδα 60-64 ετών, μόλις 39,7 τοις εκατό εργαζόταν το 2023 (γαλλικό στατιστικό ινστιτούτο). Η αύξηση των ορίων ηλικίας, χωρίς αντίστοιχες θέσεις εργασίας, απλώς μεταφέρει ανθρώπους από το συνταξιοδοτικό σύστημα στα επιδόματα ανεργίας.

Η Ισπανία προτίμησε περισσότερα έσοδα αντί για μεταγενέστερη έξοδο. Ο Μηχανισμός Διαγενεακής Ισότητας αυξάνει σταδιακά τις εισφορές εργοδοτών και εργαζομένων, δημιουργώντας αποθεματικό που θα στηρίξει το σύστημα όταν οι γενιές του baby boom συνταξιοδοτηθούν μαζικά (ΟΟΣΑ, Pensions at a Glance). Εργαζόμενοι και επιχειρήσεις πληρώνουν περισσότερο σήμερα για να προστατευθεί αργότερα η κρατική σύνταξη.

Η Ιταλία έχει ήδη ένα από τα υψηλότερα όρια συνταξιοδότησης στην Ευρώπη, στα 67 έτη, αλλά επανανοίγει κατά διαστήματα οδούς πρόωρης εξόδου που υπονομεύουν την εξοικονόμηση. Οι δημόσιες συνταξιοδοτικές δαπάνες κινούνται γύρω στο 15 τοις εκατό του ΑΕΠ, από τα υψηλότερα ποσοστά στην ΕΕ (Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη γήρανση του 2024, ΟΟΣΑ, Pensions at a Glance).

Κάθε χώρα έχει επιλέξει διαφορετικό μοχλό. Καμία δεν έχει ξεφύγει από τον περιορισμό. Οι εργαζόμενοι, οι συνταξιούχοι, οι εργοδότες και οι φορολογούμενοι δεν μπορούν να προστατευθούν όλοι ταυτόχρονα.

Ποιος σηκώνει το βάρος

Η καθυστερημένη συνταξιοδότηση και τα συμπληρωματικά κεφαλαιοποιητικά σχήματα ευνοούν όσους έχουν σταθερές, καλά αμειβόμενες και σωματικά λιγότερο απαιτητικές δουλειές. Μπορούν να εργαστούν περισσότερα χρόνια και να αφήσουν τις αποταμιεύσεις τους να αποδώσουν σε βάθος δεκαετιών. Οι χειρώνακτες, όσοι έχουν διακοπές στην εργασία λόγω φροντίδας ή όσοι αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας συχνά δεν έχουν την ίδια δυνατότητα (Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την επάρκεια των συντάξεων, ευρωπαϊκή στατιστική υπηρεσία). Οι νεότεροι εργαζόμενοι σηκώνουν διπλό βάρος σε κάθε μετάβαση: χρηματοδοτούν τους σημερινούς συνταξιούχους και ταυτόχρονα χτίζουν τη δική τους αποταμίευση. Οι διαχειριστές κεφαλαίων κερδίζουν κάθε φορά που περισσότερο συνταξιοδοτικό χρήμα διοχετεύεται στις αγορές. Γι’ αυτό η εποπτεία των ταμείων και οι προμήθειες δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια, αλλά πολιτική επιλογή.

Το πρακτικό ερώτημα μένει ανοιχτό: μπορούν όσοι καλούνται να εργαστούν περισσότερο να βρουν και να κρατήσουν δουλειά; Όσο τα ποσοστά απασχόλησης των μεγαλύτερων εργαζομένων δεν βελτιώνονται, η αύξηση των ορίων ηλικίας κινδυνεύει να μετατρέψει ένα συνταξιοδοτικό έλλειμμα σε πρόβλημα φτώχειας (ΟΟΣΑ). Η Γερμανία επιλέγει πού θα πέσει ο λογαριασμός της γήρανσης. Το ίδιο κάνουν όλες οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Οι περισσότερες απλώς βρίσκονται πιο μακριά από το να το πουν καθαρά.