Πάγωσαν οι αιτήσεις ασύλου στην Ελλάδα

Στη Λέσβο, μια έγκυος γυναίκα και ο σύντροφός της έφθασαν στις 12 Ιουνίου, την ημέρα που τέθηκε σε εφαρμογή το νέο Σύμφωνο της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Παρέμειναν σχεδόν έναν μήνα υπό κράτηση, χωρίς να καταγραφούν. Χρειάστηκε η Refugee Support Aegean, οργάνωση νομικής υποστήριξης, να καταθέσει αντιρρήσεις ενώπιον δικαστηρίου για να προχωρήσουν οι ελληνικές αρχές στην επεξεργασία της υπόθεσής τους. Στην ενδοχώρα, μια μητέρα με δύο παιδιά προσπάθησε να κλείσει ραντεβού μέσω της ψηφιακής πλατφόρμας του υπουργείου, η οποία ήταν εκτός λειτουργίας από τις 12 Ιουνίου. Όταν πήγε αυτοπροσώπως, δεν της επετράπη η είσοδος, συνελήφθη και μεταφέρθηκε σε χώρο κράτησης (RSA).

Τα περιστατικά αυτά δεν δείχνουν απλώς μεμονωμένες δυσλειτουργίες. Σύμφωνα με το NEWS 24/7 και την επιτόπια παρακολούθηση της RSA και της Collective Aid, η καταγραφή αιτημάτων ασύλου στην Ελλάδα έχει ουσιαστικά παγώσει από την έναρξη εφαρμογής του Συμφώνου. Ο υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης δήλωσε στο in.gr ότι η κυβέρνηση θα εφαρμόσει χωρίς αποκλίσεις το δόγμα «φυλακή ή επιστροφή». Η διατύπωση αυτή συγχέει κατηγορίες που το ευρωπαϊκό δίκαιο ασύλου διαχωρίζει ρητά: ο άνθρωπος που ζητεί προστασία, ο αιτών του οποίου το αίτημα έχει απορριφθεί και αναμένει απομάκρυνση, και ο κρατούμενος για συγκεκριμένους νομικούς λόγους δεν είναι η ίδια περίπτωση.

Η καταγραφή είναι ο πρώτος κρίκος του Συμφώνου. Η Ελλάδα τον έσπασε.

Το Σύμφωνο είναι ένα πλέγμα ευρωπαϊκών κανονισμών που επιχειρεί να ενοποιήσει τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη διαχειρίζεται τους αιτούντες άσυλο, από την πρώτη επαφή με τις αρχές έως την τελική απόφαση. Πέρασε στην επιχειρησιακή του φάση στις 12 Ιουνίου 2026 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Το σύστημα, όμως, λειτουργεί μόνο αν οι άνθρωποι μπορούν να καταγραφούν. Η καταγραφή είναι η είσοδος στη διαδικασία διαλογής, στην εξέταση του αιτήματος ασύλου ή στη διαδικασία επιστροφής, και σε όλα όσα ακολουθούν.

Η Ελλάδα έκλεισε αυτή την είσοδο. Η τελευταία επικαιροποίηση της ECRE για τη χώρα είχε ήδη καταγράψει διοικητική κράτηση και περιορισμένη πρόσβαση στις διαδικασίες ασύλου πριν από την εφαρμογή του Συμφώνου (ECRE/AIDA). Μετά τις 12 Ιουνίου, η εικόνα επιδεινώθηκε. Στα τέλη Ιουλίου, η Collective Aid ανέφερε από τη Λέσβο ότι τα νέα έντυπα διαλογής δεν είχαν ακόμη τεθεί σε χρήση και ότι από 70 έως 100 ανθρώπους που περίμεναν είχαν προχωρήσει μόνο λίγες υποθέσεις (Collective Aid).

Το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν αφήνει μεγάλο περιθώριο παρερμηνείας. Η Οδηγία για τις Διαδικασίες Ασύλου υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να καταγράφουν τα αιτήματα ασύλου εντός τριών έως δέκα εργάσιμων ημερών. Η Οδηγία για τις Συνθήκες Υποδοχής απαγορεύει την κράτηση αποκλειστικά επειδή κάποιος ζήτησε άσυλο. Το Δικαστήριο της ΕΕ έχει ήδη καταδικάσει κράτος-μέλος επειδή κατέστησε την πρόσβαση στο άσυλο πρακτικά αδύνατη (ΔΕΕ C-808/18), ενώ σε άλλη υπόθεση έκρινε ότι η κράτηση για μεταναστευτικούς λόγους απαιτεί ουσιαστικό δικαστικό έλεγχο, όχι ένα σύστημα στο οποίο οι κρατούμενοι πρέπει να προσφεύγουν από το κελί τους για να τον εξασφαλίσουν (FRA για ΔΕΕ C-150/24).

Η Επιτροπή επαίνεσε την ετοιμότητα. Το πεδίο έδειχνε άλλα.

Στις 16 Ιουλίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε προκαταρκτική αξιολόγηση στην οποία επαινούσε την ετοιμότητα της Ελλάδας να εφαρμόσει το Σύμφωνο. Τον ίδιο μήνα, η RSA και η Collective Aid κατέγραφαν παγωμένη καταγραφή, ψηφιακές πλατφόρμες εκτός λειτουργίας και αιτούντες άσυλο υπό κράτηση, των οποίων η μόνη πραγματική πρόσβαση στο σύστημα περνούσε μέσα από δικαστική προσφυγή (RSA, Collective Aid). Η απόσταση ανάμεσα στις Βρυξέλλες και το πεδίο δείχνει ότι η Επιτροπή ήταν έτοιμη να πιστοποιήσει ετοιμότητα πριν ελέγξει τη συμμόρφωση.

Η Επιτροπή βρίσκεται πλέον μπροστά σε συγκεκριμένη επιλογή. Η παγωμένη καταγραφή, τα μη λειτουργικά ψηφιακά συστήματα και η γενικευμένη κράτηση μπορεί να συνιστούν παράβαση τέτοιας βαρύτητας ώστε να ενεργοποιηθούν οι διαδικασίες επί παραβάσει, το εργαλείο με το οποίο η Επιτροπή πιέζει τα κράτη-μέλη να εφαρμόζουν το δίκαιο της ΕΕ. Αν δεν κινηθεί με βάση τις τεκμηριωμένες υποθέσεις, οι εγγυήσεις του Συμφώνου θα μείνουν τυπικές. Το δίκαιο λέει ότι οι αιτούντες άσυλο έχουν δικαίωμα στην καταγραφή, σε εξατομικευμένη απόφαση κράτησης και σε δικαστικό έλεγχο. Η ελληνική πρακτική, όπως καταγράφεται, οδηγεί σε κράτηση μέχρι να προσφύγουν οι ίδιοι για να βγουν από αυτήν. Η Επιτροπή οφείλει να ξεκαθαρίσει ποια εκδοχή του Συμφώνου σκοπεύει να εφαρμόσει.