Η Αθήνα ακυρώνει τον λιβυκό ελιγμό της Άγκυρας

Η σοβαρότερη εκκρεμότητα οριοθέτησης στην Ανατολική Μεσόγειο δεν κρίνεται σε χερσαία σύνορα, αλλά σε συντεταγμένες πάνω σε ναυτικούς χάρτες. Στις 27 Ιουλίου, ελληνική και λιβυκή αντιπροσωπεία ολοκλήρωσαν στην Αθήνα τον τρίτο γύρο τεχνικών συνομιλιών για το πού συναντώνται οι θαλάσσιες ζώνες των δύο χωρών νοτίως της Κρήτης (ΕΡΤ, ProtoThema). Η διαδικασία είναι τεχνική. Ο στόχος δεν είναι. Η Αθήνα επιδιώκει μια συμφωνία οριοθέτησης με τη Λιβύη που θα υπονομεύσει το μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης του 2019, δηλαδή τη συμφωνία που ουσιαστικά έβγαλε τα ελληνικά νησιά από τον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου.

Η ελληνική στρατηγική έχει καθαρή λογική, αλλά και καθαρή αδυναμία: εξαρτάται από έναν συνομιλητή που δυσκολεύεται ακόμη και να εκφράσει ενιαία κρατική βούληση.

Το μνημόνιο που η Κρήτη δεν μπορεί να αποδεχθεί

Τον Νοέμβριο του 2019, η Τουρκία και η κυβέρνηση της Τρίπολης στη Λιβύη υπέγραψαν μνημόνιο με το οποίο αντιμετώπισαν τις ακτές τους σαν να βρίσκονται απευθείας αντικριστά. Η γραμμή που χάραξαν έδινε στα ελληνικά νησιά, και κυρίως στην Κρήτη, σχεδόν μηδενική θαλάσσια επήρεια. Με βάση τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, τη βασική διεθνή συνθήκη για τις θαλάσσιες οριοθετήσεις, τα νησιά παράγουν κανονικά θαλάσσιες ζώνες όπως και οι ηπειρωτικές ακτές, εκτός αν πρόκειται για βράχους που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση (UNCLOS). Η Κρήτη είναι μεγάλο και μόνιμα κατοικημένο νησί. Το μνημόνιο την αντιμετωπίζει σαν να έχει ελάχιστη σημασία.

Οι ηγέτες της ΕΕ απέρριψαν τη συμφωνία μέσα σε λίγες εβδομάδες. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων χαράσσουν την πολιτική κατεύθυνση της Ένωσης, έκρινε ότι παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν μπορεί να δεσμεύσει χώρες που δεν είναι συμβαλλόμενα μέρη (European Council). Η πολιτική απόρριψη, όμως, χωρίς μια ανταγωνιστική συμφωνία στο πεδίο της οριοθέτησης, άφησε το μνημόνιο στα τουρκικά και λιβυκά διπλωματικά αρχεία, επιτρέποντας στην Άγκυρα να συνεχίσει να το χρησιμοποιεί ως βάση διεκδίκησης δικαιοδοσίας νοτίως της Κρήτης.

Η ελληνική στρατηγική και ο αδύναμος κρίκος της

Η ελληνική απάντηση είναι υπομονετική: να εμπλέξει τη Λιβύη σε ξεχωριστή διμερή οριοθέτηση νοτίως της Κρήτης. Αν οι δύο χώρες συμφωνήσουν σε δική τους γραμμή, η Άγκυρα θα δυσκολευθεί πολύ περισσότερο να παρουσιάζει το μνημόνιο του 2019 ως τη μόνη διαθέσιμη συμφωνία.

Το πρόβλημα βρίσκεται στο εσωτερικό της Λιβύης. Η χώρα παραμένει διαιρεμένη από το 2014 ανάμεσα σε ανταγωνιστικές κυβερνήσεις. Η Βουλή των Αντιπροσώπων, με έδρα την ανατολική Λιβύη, φέρεται να μην κύρωσε ποτέ το μνημόνιο του 2019 με την Τουρκία, γεγονός που καθιστά αμφισβητούμενη την εσωτερική νομική του ισχύ πριν ακόμη εξεταστεί υπό το πρίσμα του διεθνούς δικαίου (Ahram Weekly). Η Ελλάδα χρειάζεται αυτές οι αντίπαλες λιβυκές δομές να παραμείνουν αρκετά εμπλεκόμενες ώστε να προκύψουν συντεταγμένες που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν είτε σε συνθήκη είτε, μελλοντικά, σε υπόθεση ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης.

Η κοινή τεχνική επιτροπή είχε πραγματοποιήσει δεύτερο γύρο συνομιλιών στην Τρίπολη στις 10 Ιουνίου, πριν από τον τρίτο γύρο στην Αθήνα. Σύμφωνα με την ελληνική ενημέρωση, οι συνομιλίες δεν έχουν ακόμη καταλήξει σε συμφωνημένες συντεταγμένες ή σε σχέδιο συμφωνίας (ΕΡΤ).

Η νομική θέση της Τουρκίας είναι πιο στενή από όσο αφήνει να εννοηθεί ο δημόσιος διάλογος. Η Άγκυρα δεν υποστηρίζει ότι τα νησιά δεν μετρούν ποτέ. Υποστηρίζει ότι τα διεθνή δικαστήρια έχουν σε ορισμένες περιπτώσεις περιορίσει την επήρεια νησιών, όταν η πλήρης επήρεια θα οδηγούσε σε δυσανάλογο αποτέλεσμα, θέση που βρίσκει κάποια στήριξη στη νομολογία (ICJ Libya/Malta, Daily Sabah). Άλλο, όμως, ο περιορισμός της επήρειας ενός νησιού και άλλο η σχεδόν πλήρης διαγραφή του. Το μνημόνιο του 2019 βρίσκεται πολύ πιο κοντά στη δεύτερη εκδοχή.

Γιατί παρακολουθούν η Ρώμη και η Λευκωσία

Η Ιταλία βλέπει τη Λιβύη μέσα από δύο βασικούς φακούς: την ενέργεια και τη μετανάστευση. Ο αγωγός GreenStream συνδέει τα λιβυκά κοιτάσματα φυσικού αερίου με τη Σικελία, ενώ ο υπουργός Άμυνας Γκουίντο Κροζέτο και ο υπουργός Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι έχουν παρουσιάσει τη σταθερότητα στη νότια Μεσόγειο ως άμεσο οικονομικό συμφέρον της Ιταλίας (Formiche).

Η Κύπρος έχει την πιο άμεση έκθεση. Ευρωπαϊκές ενεργειακές εταιρείες αναπτύσσουν υπεράκτια κοιτάσματα φυσικού αερίου στα κυπριακά ύδατα, με στόχο την έναρξη παραγωγής από το 2028 (Phileleftheros). Αν ο τουρκικός χάρτης αποκτήσει νομιμοποιητικό βάρος σε ένα τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου, οι κυπριακές θαλάσσιες διεκδικήσεις γίνονται ευκολότερο να αμφισβητηθούν σε άλλο. Η Τουρκία έχει στηρίξει το μνημόνιο με στρατιωτική παρουσία στη Λιβύη, γεγονός που καθιστά δυσκολότερη την ακύρωσή του μόνο με νομικά κείμενα (Les Clés du Moyen-Orient).

Η Αθήνα, η οποία την ίδια στιγμή μπλοκάρει το τελευταίο πακέτο κυρώσεων της ΕΕ κατά της Ρωσίας για να προστατεύσει τον ναυτιλιακό της τομέα, ποντάρει ότι η αργή, τεχνική χαρτογράφηση μπορεί να υπερισχύσει ενός πολιτικού μνημονίου. Προς το παρόν, η Ελλάδα διαθέτει νομική στρατηγική της οποίας ο πιο αδύναμος κρίκος είναι το ίδιο το κράτος που χρειάζεται ως εταίρο.