€250 ανά αποχώρηση αιτούντος άσυλο

Μπορεί η νομική καθοδήγηση προς έναν αιτούντα άσυλο να θεωρείται ανεξάρτητη όταν ο δικηγόρος αμείβεται περισσότερο αν ο άνθρωπος που συμβουλεύει παραιτηθεί στην πράξη από τη διαδικασία και φύγει από τη χώρα; Αυτό είναι το βασικό πρόβλημα που ανοίγει η νέα ελληνική ρύθμιση. Με κοινή υπουργική απόφαση προβλέπεται πρόσθετη αμοιβή 250 ευρώ για τον δικηγόρο όταν ο αιτών άσυλο, τον οποίο έχει ενημερώσει, ολοκληρώσει οικειοθελή αναχώρηση. Οι δικηγορικοί σύλλογοι υποστηρίζουν ότι έτσι η νομική ενημέρωση μετατρέπεται σε οικονομικό κίνητρο απέλασης ή αποχώρησης (ΦΕΚ PDF, In.gr). Μέχρι στιγμής, κανένας ευρωπαϊκός θεσμός δεν έχει αξιολογήσει αν το σχήμα συμβιβάζεται με το δίκαιο ασύλου.

Πώς λειτουργεί το μπόνους

Η Κοινή Υπουργική Απόφαση 120961/2026 αντικαθιστά τις ΜΚΟ με ιδιώτες δικηγόρους στην παροχή νομικής ενημέρωσης πρώτου σταδίου προς αιτούντες άσυλο. Οι δικηγόροι εγγράφονται σε μητρώο που λειτουργεί μέσω του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών και αμείβονται με 160 ευρώ πλέον ΦΠΑ ανά συνεδρία καθοδήγησης (ProtoThema English).

Το επίμαχο σημείο αφορά τους αιτούντες που υπάγονται στις διαδικασίες συνόρων, δηλαδή στην ταχεία εξέταση που εφαρμόζει η Ελλάδα στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ. Όταν οι αρχές κρίνουν ότι κάποιος δεν έχει «ισχυρό προσφυγικό προφίλ», χωρίς η απόφαση να ορίζει ποιος κάνει αυτή την κρίση και με ποια κριτήρια, προβλέπεται επιπλέον αμοιβή 250 ευρώ πλέον ΦΠΑ, εφόσον το πρόσωπο αναχωρήσει από την Ελλάδα μέσα σε δύο μήνες (Ethnos). Η πληρωμή δεν ενεργοποιείται από την πρόθεση αναχώρησης, αλλά από την ολοκληρωμένη αποχώρηση.

Η κυβερνητική επιχειρηματολογία είναι απλή: η νομική ενημέρωση πρέπει να παρέχεται από πιστοποιημένους δικηγόρους αντί για ΜΚΟ, ενώ η οικειοθελής επιστροφή αποτελεί αναγνωρισμένη οδό στο ευρωπαϊκό δίκαιο (Οδηγία Επιστροφών 2008/115/ΕΚ). Και τα δύο ισχύουν. Το ζήτημα όμως είναι η σύνδεση της πρόσθετης αμοιβής με το αποτέλεσμα. Η Συντονιστική Επιτροπή των Δικηγορικών Συλλόγων ανακοίνωσε ότι οι δικηγόροι δεν θα συμμετάσχουν αν δεν καταργηθούν οι προβλέψεις για το μπόνους. Σύμφωνα με ένα δημοσίευμα, η ρύθμιση ζητά από τους δικηγόρους να μπουν σε λογική «κυνηγιού κεφαλών» (In.gr). Η ένσταση του επαγγελματικού σώματος είναι θεμελιώδης: όταν ο δικηγόρος πληρώνεται περισσότερο αν ο εντολέας του εγκαταλείψει την υπόθεσή του, αποκτά οικονομικό συμφέρον που μπορεί να συγκρούεται με το συμφέρον του εντολέα.

Οι ίδιες οι συνεδρίες δεν συνιστούν πλήρη νομική εκπροσώπηση. Σύμφωνα με ελληνικά δημοσιεύματα, η καθοδήγηση μπορεί να παρέχεται εξ αποστάσεως, σε ομάδες δεκαπέντε ή περισσότερων ατόμων, και να καλύπτει διαδικαστικά δικαιώματα, υποχρεώσεις και επιλογές επιστροφής (Newsbeast). Για αιτούντες από χώρες με ποσοστά αναγνώρισης ασύλου κάτω από 20 τοις εκατό, το περιεχόμενο περιλαμβάνει και ενημέρωση για τις ποινικές κυρώσεις σε περίπτωση παράτυπης εισόδου ή παραμονής.

Η ΕΕ κατοχυρώνει δικαιώματα. Η Ελλάδα ορίζει πώς βιώνονται στο γραφείο.

Το ευρωπαϊκό δίκαιο ασύλου κατοχυρώνει το δικαίωμα ενημέρωσης, συμβουλής από νομικό παραστάτη και προσφυγής κατά αρνητικής απόφασης (Οδηγία 2013/32/ΕΕ). Ο νέος Κανονισμός για τις Διαδικασίες Ασύλου, ο Κανονισμός 2024/1348 που βρίσκεται στον πυρήνα του πρόσφατου Συμφώνου της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, επεκτείνει τις διαδικασίες συνόρων αλλά διατηρεί αυτές τις εγγυήσεις (Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1348). Το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν απαγορεύει την ενημέρωση των αιτούντων ότι υπάρχει δυνατότητα επιστροφής. Η ένταση δημιουργείται από τον μηχανισμό πληρωμής: ο δικηγόρος κερδίζει περισσότερα μόνο αφού ο αιτών φύγει.

Η σημασία του θέματος υπερβαίνει την Ελλάδα, επειδή το Σύμφωνο μπήκε σε φάση εφαρμογής στα μέσα του 2026, με την υπόσχεση ταχύτερων διαδικασιών που θα εξισορροπούνται από ατομικές εγγυήσεις (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Εσωτερικές Υποθέσεις). Η Ελλάδα, ως ένα από τα κύρια κράτη εξωτερικών συνόρων της ΕΕ, εξετάζει αιτήσεις μέσα στο νέο πλαίσιο επιτάχυνσης. Η συγκεκριμένη απόφαση δείχνει ακριβώς πώς οι εθνικές επιλογές εφαρμογής θα κρίνουν αν οι εγγυήσεις του Συμφώνου λειτουργούν στην πράξη. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, το μπόνους δημιουργεί σοβαρή σύγκρουση με την προστατευτική λογική του ευρωπαϊκού πλαισίου, χωρίς όμως να έχει διαπιστωθεί ακόμη νομική παράβαση.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ο Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Άσυλο, που παρακολουθεί τα εθνικά συστήματα ασύλου, και τα δικαστήρια δεν έχουν τοποθετηθεί (Έκθεση Ασύλου 2026 του Οργανισμού της ΕΕ για το Άσυλο). Ποιος θα μπορούσε να αμφισβητήσει το σχήμα; Τα ελληνικά διοικητικά δικαστήρια, μέσω ατομικής προσφυγής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω διαδικασίας επί παραβάσει. Ο ευρωπαϊκός οργανισμός ασύλου, καταγράφοντας τη σύγκρουση συμφερόντων σε επόμενη έκθεσή του. Τίποτε από αυτά δεν έχει συμβεί μέχρι τώρα.

Η Ιταλία δείχνει μια διαφορετική εκδοχή του ίδιου κινδύνου. Ευρωβουλευτές και ΜΚΟ έχουν καταγγείλει αδιαφάνεια και περιορισμένη πρόσβαση δικηγόρων στα κέντρα επεξεργασίας μεταναστών που έχει δημιουργήσει η Ιταλία στην Αλβανία (Euronews Italy). Οργανώσεις υγείας και κοινωνίας των πολιτών προειδοποιούν ότι ο έλεγχος συμπιέζεται σε χώρους υπό αστυνομικό έλεγχο και μέσα σε ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα (Questione Giustizia). Στην ιταλική περίπτωση δεν υπάρχει μπόνους συνδεδεμένο με το αποτέλεσμα. Το αποτέλεσμα όμως μπορεί να μοιάζει: τα τυπικά δικαιώματα παραμένουν, αλλά η διαδικασία σχεδιάζεται τόσο στενά ώστε η άσκησή τους να γίνεται δυσκολότερη.

Τι δεν γνωρίζουμε ακόμη

Δεν υπάρχουν ακόμη στοιχεία εφαρμογής. Πόσες συνεδρίες γίνονται ατομικά και πόσες σε ομάδες; Πόσοι αιτούντες έχουν διερμηνεία; Πόσο συχνά ενεργοποιείται η πληρωμή των 250 ευρώ; Χωρίς αυτούς τους αριθμούς, δεν μπορεί να εκτιμηθεί αν το μπόνους αλλάζει ουσιαστικά τη συμπεριφορά ή αν μένει περιθωριακό. Οι άνθρωποι που επηρεάζονται περισσότερο είναι και οι λιγότερο ορατοί στη συζήτηση. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν κάθε αιτών άσυλο καταλαβαίνει ότι η αποδοχή της «οικειοθελούς αναχώρησης» μπορεί να τερματίσει την αξίωση προστασίας του. Η αρχιτεκτονική της απόφασης δεν το απαντά.