Ο Guterres απέναντι στην Άγκυρα

Ο Αντόνιο Γκουτέρες έφθασε την Κυριακή στην Κύπρο για να διαπιστώσει αν μπορεί να ξανανοίξει ο δρόμος των συνομιλιών για την επανένωση ενός νησιού που παραμένει διαιρεμένο από τη στρατιωτική επέμβαση της Τουρκίας το 1974. Η επίσκεψη, η πρώτη Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ εδώ και δεκαέξι χρόνια (Euronews Germany), δεν συνοδεύθηκε από σχέδιο λύσης ούτε από προειλημμένη συμφωνία για διαπραγμάτευση. Η απεσταλμένη του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, περιέγραψε τον σκοπό χωρίς περιστροφές: να ενθαρρύνει τους δύο ηγέτες να μπουν σε διαπραγματεύσεις (Cyprus Mail). Το εμπόδιο, όμως, δεν είναι η ατζέντα των συναντήσεων. Η μία πλευρά επιμένει σε ομοσπονδία. Η άλλη ζητά αναγνώριση δύο χωριστών κυρίαρχων κρατών.

Ομοσπονδία απέναντι σε δύο κράτη

Το πλαίσιο του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ προβλέπει διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία: ένα κράτος, δύο πολιτικά ισότιμες κοινότητες, μία κυριαρχία (S/RES/1251). Η ελληνοκυπριακή κυβέρνηση δηλώνει ότι θα απορρίψει κάθε φόρμουλα έξω από αυτό το πλαίσιο (Cyprus Mail). Η Ελλάδα στηρίζει τη θέση αυτή χωρίς αστερίσκους. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης παρουσιάζει το Κυπριακό ως ευρωπαϊκό ζήτημα, όχι ως διμερή ελληνοτουρκική διαφορά, ενώ η Αθήνα απορρίπτει ρητά τη διχοτόμηση (ERT, Lavaron).

Η Τουρκία κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση. Ανώτεροι αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι καμία λύση δεν μπορεί να παρακάμψει την Άγκυρα και ότι κάθε ρεαλιστική διαδικασία πρέπει να ξεκινά από την κυριαρχική ισότητα δύο συνυπαρχόντων κρατών (Hürriyet Daily News). Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν επανέλαβε την ίδια γραμμή απευθείας στην Ολγκίν λίγες ημέρες πριν από την άφιξη του Γκουτέρες (Politis). Πρόκειται για θέση που δεν επιχειρεί να διαπραγματευθεί εντός του πλαισίου του ΟΗΕ. Αμφισβητεί την αφετηρία του.

Πού χωρά η Ευρώπη και πού σταματά

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ανεβάσει τον πήχυ της εμπλοκής της. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όρισε στις 13 Ιουλίου τον Ραφαέλε Φίτο ειδικό εκπρόσωπο για την Κύπρο, δίνοντας στις Βρυξέλλες συγκεκριμένο πρόσωπο για τον συντονισμό της ευρωπαϊκής συμβολής στη διαδικασία του ΟΗΕ. Η Ολγκίν συναντήθηκε με τον Φίτο και την πρόεδρο της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στις Βρυξέλλες, πριν μεταβεί στην Άγκυρα (Politis, Hürriyet Daily News). Η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, Κάγια Κάλας, επιβεβαίωσε ότι οι Βρυξέλλες θεωρούν τη γραμμή του ΟΗΕ ως τη διαδικασία που έχει πραγματική βαρύτητα (CNA).

Οι Βρυξέλλες, όμως, διαθέτουν επιρροή χωρίς εντολή να λύσουν το κεντρικό πρόβλημα. Η Κύπρος εντάχθηκε στην ΕΕ το 2004, αλλά βάσει του Πρωτοκόλλου 10 της Συνθήκης Προσχώρησης το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν εφαρμόζεται στο βόρειο τμήμα όσο το νησί παραμένει διαιρεμένο (EUR-Lex). Οποιαδήποτε λύση θα πρέπει να λειτουργήσει μέσα στο ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο, άρα η Επιτροπή μπορεί να επηρεάσει την πρακτική αρχιτεκτονική της συμφωνίας: τους κανόνες εμπορίου, τη διακίνηση προσώπων, τη νομική εναρμόνιση. Δεν μπορεί να αποφασίσει το ζήτημα κυριαρχίας που βρίσκεται στον πυρήνα της διαφοράς.

Η Λευκωσία επιδιώκει να συνδέσει την ευρύτερη πρόοδο στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας με κίνηση στο Κυπριακό. Η Άγκυρα αρνείται να εξαρτηθεί η σχέση της με την Ευρώπη από το νησί. Αυτή η αντιπαράθεση φρενάρει την αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, τις ρυθμίσεις για τις θεωρήσεις και τη βαθύτερη συνεργασία στην ασφάλεια. Δεν υπάρχει δημοσιευμένη ευρωτουρκική πρόταση που να ανταλλάσσει συγκεκριμένες παραχωρήσεις με πρόοδο στο Κυπριακό.

Το αέριο ανεβάζει το επιχειρηματικό διακύβευμα

Δύο ενεργειακές εξελίξεις αυξάνουν την πίεση. Η Eni και η TotalEnergies βρίσκονται κοντά σε τελική επενδυτική απόφαση για το κοίτασμα φυσικού αερίου Κρόνος ανοικτά της Κύπρου, ένα κοινό έργο που θα μπορούσε να γίνει η πρώτη εμπορική υπεράκτια ανάπτυξη του νησιού (Bloomberg). Σε χωριστή τροχιά, η Τουρκία άρχισε να προετοιμάζει σεισμικές έρευνες για αγωγό προς τη βόρεια Κύπρο μετά τη συμφωνία της 10ης Ιουλίου με τις αρχές εκεί. Η Λευκωσία αντέδρασε, ενώ ιταλική ανάλυση παρουσίασε τον αγωγό ως κίνηση που επιδιώκει να καταστήσει την Άγκυρα αναπόφευκτο ενεργειακό παίκτη και, ταυτόχρονα, να δέσει ακόμη στενότερα το βόρειο τμήμα με την Τουρκία (Kathimerini Cyprus, Notizie Geopolitiche). Το αέριο αυξάνει το κόστος της παρατεταμένης διχοτόμησης. Δεν αλλάζει, όμως, ποιος έχει την πολιτική ιδιοκτησία της ειρηνευτικής διαδικασίας.

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες παρακολουθούν από απόσταση. Η Γερμανία βλέπει την Κύπρο μέσα από τη σχέση της με την Τουρκία, όχι ως αυτόνομο πεδίο πολιτικής (Euronews Germany). Τα διαθέσιμα ρεπορτάζ δείχνουν ότι η Γαλλία και η Ιταλία παρακολουθούν τον φάκελο μέσα από την ενέργεια και την κυριαρχία, αλλά αφήνουν τον ΟΗΕ να έχει τον πρώτο λόγο. Το Κυπριακό παραμένει πολιτικά στα χέρια της Λευκωσίας, της Αθήνας, της Άγκυρας και ενός μικρού κύκλου άμεσα εκτεθειμένων κρατών-μελών. Ο Γκουτέρες μπορεί να αποτυπώσει την απόσταση ανάμεσα στην ομοσπονδία και την αναγνώριση δύο κρατών και να φέρει τις πλευρές στο ίδιο τραπέζι. Για να κλείσει αυτή η απόσταση, η Τουρκία θα πρέπει να διαπραγματευθεί μέσα σε ένα πλαίσιο που σήμερα απορρίπτει. Το πρόβλημα είναι η πολιτική αναγνώριση, όχι το ημερολόγιο της διπλωματίας.