Ο Guterres πάει στη Λευκωσία

Στη Λευκωσία, την τελευταία διαιρεμένη πρωτεύουσα της Ευρώπης, η νεκρή ζώνη του ΟΗΕ κόβει ακόμη τους δρόμους της πόλης. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η Κυπριακή Δημοκρατία, κράτος-μέλος της ΕΕ. Από την άλλη, μια τουρκοκυπριακή διοίκηση που αναγνωρίζεται μόνο από την Άγκυρα ελέγχει έδαφος το οποίο κατέχει ο τουρκικός στρατός από το 1974. Πενήντα δύο χρόνια μετά, η γραμμή παραμένει στο έδαφος. Παραμένει και στην πολιτική.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες θα επισκεφθεί την Κύπρο από τις 27 έως τις 29 Ιουλίου, με στόχο, όπως ανακοίνωσε ο Οργανισμός, να «προωθήσει τις ειρηνευτικές προσπάθειες»· πρόκειται για την πρώτη τέτοια επίσκεψη εν ενεργεία Γενικού Γραμματέα εδώ και χρόνια (ΟΗΕ, Reuters/Internazionale). Λίγες ημέρες νωρίτερα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε στην ευρωπαϊκή διάσταση της διαδικασίας πιο καθαρή θεσμική μορφή, ορίζοντας τον εκτελεστικό αντιπρόεδρο Ραφαέλε Φίτο ειδικό εκπρόσωπό της για το Κυπριακό (Decode39, Eunews). Η αποστολή του Φίτο είναι να συντονίσει την εμπλοκή της ΕΕ παράλληλα με τις συνομιλίες υπό τον ΟΗΕ, ώστε οι Βρυξέλλες να έχουν συγκεκριμένο πολιτικό πρόσωπο στη διαδικασία και όχι απλώς ρόλο παρατηρητή. Η Νέα Υόρκη και οι Βρυξέλλες θέλουν να επαναφέρουν το Κυπριακό σε τροχιά διαπραγμάτευσης. Το πρόβλημα είναι ότι οι δύο πλευρές δεν συμφωνούν πλέον για τον προορισμό αυτής της τροχιάς.

Δύο προορισμοί, ένα νησί

Το πλαίσιο λύσης του ΟΗΕ προβλέπει διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία: ένα κράτος, μία κυριαρχία, με πολιτική ισότητα Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Η «πολιτική ισότητα» σε αυτό το πλαίσιο σημαίνει ότι οι δύο κοινότητες θα μοιράζονται την εξουσία ανεξαρτήτως πληθυσμιακού μεγέθους, έχοντας καθεμία δυνατότητα να εμποδίζει αποφάσεις που θίγουν ζωτικά της συμφέροντα. Το Συμβούλιο Ασφαλείας κατοχύρωσε αυτή τη βάση με το Ψήφισμα 1251 (S/RES/1251(1999)). Η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία επιμένουν ότι οποιαδήποτε νέα διαπραγμάτευση πρέπει να ξεκινήσει από εκεί (Euronews Greece).

Η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή ηγεσία απορρίπτουν αυτή την αφετηρία. Η θέση που διατύπωσε η Άγκυρα τον Ιούλιο του 2026 ζητεί, πριν αρχίσει οποιαδήποτε διαδικασία, αναγνώριση «κυρίαρχης ισότητας και ίσου διεθνούς καθεστώτος», ενώ κατηγορεί την ΕΕ για μεροληψία από τη στιγμή που η Κύπρος εντάχθηκε στην Ένωση το 2004 (τουρκικό ΥΠΕΞ). Στην πράξη, αυτή η διατύπωση δείχνει προς δύο χωριστά κράτη, όχι προς μία ομοσπονδία.

Η διαφωνία δεν είναι λεκτική. Αφορά το τελικό πολιτειακό σχήμα. Η τελευταία σοβαρή προσπάθεια γεφύρωσης του χάσματος κατέρρευσε στο Κραν Μοντανά της Ελβετίας το 2017, όταν οι διαπραγματευτές δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν στη διακυβέρνηση, στο εδαφικό, στο περιουσιακό και στις εγγυήσεις ασφαλείας της Τουρκίας (S/2017/814). Τίποτα στα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία πριν από την επίσκεψη Γκουτέρες δεν δείχνει ότι αυτό το αδιέξοδο έχει αρθεί.

Γιατί η ΕΕ δεν μπορεί να μείνει εκτός

Η ΕΕ αντιμετωπίζει ολόκληρη την Κύπρο ως ευρωπαϊκό έδαφος. Όμως, με βάση το Πρωτόκολλο αριθ. 10 της πράξης προσχώρησης, το ευρωπαϊκό δίκαιο έχει ανασταλεί στο βόρειο τμήμα, επειδή η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί εκεί αποτελεσματικό έλεγχο (Πρωτόκολλο αριθ. 10). Παράλληλα, ο Κανονισμός για την Πράσινη Γραμμή ρυθμίζει τις διελεύσεις και το περιορισμένο εμπόριο ανάμεσα στις δύο πλευρές (Κανονισμός 866/2004). Οποιαδήποτε λύση θα πρέπει να μετατραπεί σε ευρωπαϊκό δίκαιο, σε πρακτική συνόρων και σε συγκεκριμένα δικαιώματα. Αυτό καθιστά την ΕΕ μέρος του μηχανισμού της λύσης, όχι απλώς μάρτυρα της διαδικασίας.

Οι κυβερνήσεις της ΕΕ δεν βλέπουν όλες την Κύπρο με τον ίδιο τρόπο. Δημοσίως, καμία μεγάλη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα δεν συνδέει κάθε πτυχή της σχέσης της με την Τουρκία με το Κυπριακό. Η Άγκυρα έχει υπερβολικά μεγάλο βάρος στο μεταναστευτικό, στη συνοχή του ΝΑΤΟ και στην περιφερειακή ασφάλεια για να συμβεί αυτό. Αυτή η αυτοσυγκράτηση δίνει στην Τουρκία χώρο να εμβαθύνει την ενσωμάτωση του βορρά, ενώ η διπλωματία κινείται παράλληλα. Η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική Κάγια Κάλας έδειξε τα όρια αυτής της ανοχής, όταν προειδοποίησε την Τουρκία να σεβαστεί τα κυριαρχικά δικαιώματα της Κύπρου σε σχέση με προτεινόμενο αγωγό φυσικού αερίου προς το βόρειο τμήμα (Cyprus Mail, Το Βήμα). Μια προειδοποίηση, όμως, δεν είναι συνέπεια. Και η Άγκυρα γνωρίζει τη διαφορά.

Τι θα μετρούσε ως κίνηση

Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Τουφάν Ερχιουρμάν χαιρέτισε την επίσκεψη ως ευκαιρία ώστε οι πλευρές να κατανοήσουν καλύτερα η μία την άλλη (Politis). Η τελευταία έκθεση του ίδιου του Γκουτέρες, ωστόσο, διαπίστωνε ότι μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης που είχαν ήδη συμφωνηθεί παραμένουν ανεφάρμοστα (Cyprus Mail).

Το ισχυρότερο αποτέλεσμα θα ήταν ένα χρονοδιάγραμμα για νέα διάσκεψη πέντε συν ένα: οι δύο κυπριακές πλευρές, η Ελλάδα, η Τουρκία, το Ηνωμένο Βασίλειο και ο ΟΗΕ, με καθορισμένη ατζέντα. Μικρότερο, αλλά πραγματικό αποτέλεσμα, θα ήταν συγκεκριμένες δεσμεύσεις: νέα σημεία διέλευσης, πρακτικές βελτιώσεις στο εμπόριο ή συμφωνημένα μέτρα εμπιστοσύνης που όντως εφαρμόζονται. Τα θερμά ανακοινωθέντα, από μόνα τους, θα επιβεβαίωναν αυτό που ήδη δείχνει το ιστορικό της διαδικασίας: το διεθνές σύστημα έχει γίνει καλύτερο στη διαχείριση της διαίρεσης της Κύπρου παρά στην επίλυσή της. Αν η επίσκεψη δεν παραγάγει χρονοδιάγραμμα, ατζέντα και εφαρμόσιμες δεσμεύσεις, θα δείξει ότι ο ΟΗΕ μπορεί ακόμη να κρατά ανοιχτό τον φάκελο του Κυπριακού, αλλά όχι ακόμη να τον μετακινεί.