Ο Guterres στην Κύπρο στις July 27

Όταν ο Μπαν Κι Μουν επισκέφθηκε την Κύπρο τον Φεβρουάριο του 2010, οι ηγέτες των δύο κοινοτήτων εξακολουθούσαν να διαπραγματεύονται. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, οι κυανόκρανοι του ΟΗΕ περιπολούν ακόμη στη νεκρή ζώνη, κρατώντας ζωντανή την κατάπαυση του πυρός, χωρίς όμως εντολή να διαπραγματευθούν την ειρήνη. Το βασικό πρόβλημα παραμένει εκεί όπου βρισκόταν. Ο Αντόνιο Γκουτέρες θα φθάσει στην Κύπρο στις 27 Ιουλίου για τριήμερες επαφές με τους ηγέτες των δύο κοινοτήτων (Sigmalive, Europa Press). Η διπλωματική κινητοποίηση είναι πιο σύνθετη από κάθε άλλη των τελευταίων ετών. Τα εμπόδια, όμως, είναι τα ίδια.

Δύο απεσταλμένοι, μία παγωμένη σύγκρουση

Ο Γκουτέρες κινείται μέσω των «καλών υπηρεσιών» του ΟΗΕ, δηλαδή ενός διαύλου διαμεσολάβησης που επιτρέπει στον Γενικό Γραμματέα να φέρνει τα μέρη στο ίδιο τραπέζι, χωρίς όμως να μπορεί να επιβάλει λύση (αποστολή καλών υπηρεσιών του ΟΗΕ). Η προσωπική του απεσταλμένη, η Μαρία Άνχελα Ολγκίν, πηγαινοέρχεται μεταξύ των δύο πλευρών από το 2025. Τον Μάρτιο, συνάντηση υπό τον ΟΗΕ έφερε στο ίδιο τραπέζι τους δύο ηγέτες και τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις, την Ελλάδα, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο, οι οποίες διατηρούν θεσμικό ρόλο ασφαλείας βάσει της Συνθήκης Εγγυήσεως του 1960. Ο Γκουτέρες δήλωσε τότε ότι τα μέρη συμφώνησαν να συνεχίσουν τις συνομιλίες και να συναντηθούν ξανά (δήλωση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ). Είναι περιορισμένη πρόοδος, αλλά υπερβαίνει την απλή διπλωματική ατμόσφαιρα.

Στις 13 Ιουλίου προστέθηκε και η ευρωπαϊκή διάσταση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διόρισε τον Ραφαέλε Φίτο, ένα από τα ανώτερα μέλη της, ειδικό εκπρόσωπο για την Κύπρο (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η αποστολή του είναι να προετοιμάσει τον τρόπο με τον οποίο θα εφαρμοζόταν το δίκαιο της ΕΕ μετά από ενδεχόμενη επανένωση και να διοχετεύσει στήριξη προς την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Ο πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης υποδέχθηκε την κίνηση ως πολιτική αναβάθμιση (Cyprus Mail). Ο Φίτο, όμως, δεν διαπραγματεύεται τη λύση· προετοιμάζει το νομικό έδαφος που θα χρειαστεί αν υπάρξει λύση.

Το τείχος της Άγκυρας

Η φόρμουλα λύσης που έχει υιοθετήσει ο ΟΗΕ προβλέπει διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία: δύο γεωγραφικά διακριτές ζώνες, ελληνοκυπριακή και τουρκοκυπριακή, με κοινή άσκηση εξουσίας εντός ενός ενιαίου κυρίαρχου κράτους (ψήφισμα 1251 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ). Η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή ηγεσία την απορρίπτουν. Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν είπε στην Ολγκίν ότι η Άγκυρα στηρίζει λύση δύο κρατών στη βάση της κυριαρχικής ισότητας (Yeni Şafak). Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε τον διορισμό Φίτο ως εσωτερική υπόθεση της ΕΕ, υποστηρίζοντας ότι η Ένωση έχασε την ουδετερότητά της όταν ενέταξε την Κύπρο το 2004 (τουρκικό ΥΠΕΞ).

Αυτό είναι το ίδιο χάσμα που οδήγησε σε αποτυχία την τελευταία σοβαρή διαπραγμάτευση. Η διάσκεψη του Κραν Μοντανά το 2017 κατέρρευσε επειδή τα μέρη δεν μπόρεσαν να συμφωνήσουν στις εγγυήσεις ασφαλείας, στην παρουσία στρατευμάτων, στο εδαφικό, στη διακυβέρνηση και στο περιουσιακό (έκθεση Γενικού Γραμματέα S/2017/814). Κανένα από αυτά τα ζητήματα δεν έχει λυθεί έκτοτε.

Η πίεση που η ΕΕ δεν θέλει να ασκήσει

Η Ευρώπη διαθέτει εργαλεία, αλλά περιορισμένη διάθεση να τα χρησιμοποιήσει. Το 2019, το Συμβούλιο της ΕΕ, όπου οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών λαμβάνουν συλλογικές αποφάσεις, ανέστειλε τους διαλόγους υψηλού επιπέδου με την Τουρκία μετά τις παράνομες γεωτρήσεις στην κυπριακή ΑΟΖ (Συμβούλιο της ΕΕ). Η αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης που ζητεί η Άγκυρα βρίσκεται στο τραπέζι από το 2016, χωρίς να έχει μεταβάλει τους όρους της τουρκικής στάσης στο Κυπριακό (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Πρόκειται για μοχλό πίεσης στα χαρτιά. Στην πράξη, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες εξαρτώνται από την Τουρκία στο μεταναστευτικό, στην ενεργειακή διαμετακόμιση και στον συντονισμό εντός του ΝΑΤΟ, ενώ καμία δεν έχει δείξει προθυμία να οδηγήσει τη σχέση σε σύγκρουση τέτοιας έντασης ώστε να αλλάξει ο υπολογισμός της Άγκυρας.

Η Ελλάδα επιμένει ότι οποιαδήποτε λύση πρέπει να είναι συμβατή με το δίκαιο της ΕΕ (ελληνικό ΥΠΕΞ). Η Γαλλία στηρίζει το πλαίσιο του ΟΗΕ (Le Figaro). Η κοινή θέση των ευρωπαϊκών πρωτευουσών καταλήγει στο ίδιο σημείο: η λύση πρέπει να χωρά στο ευρωπαϊκό κεκτημένο, αλλά όχι με τίμημα μια ρήξη με την Άγκυρα.

Ο Γκουτέρες μπορεί να δημιουργήσει το τραπέζι. Ο Φίτο μπορεί να προετοιμάσει τον τρόπο με τον οποίο οι κανόνες της ΕΕ θα υποδεχθούν μια συμφωνία. Κανείς από τους δύο δεν μπορεί να παράξει τη συμφωνία για τη βασική μορφή του κυπριακού κράτους, η οποία έλειπε στο Κραν Μοντανά πριν από εννέα χρόνια. Η απάντηση βρίσκεται στην Άγκυρα, και η Άγκυρα έχει δώσει μέχρι στιγμής κάθε ένδειξη ότι δεν έχει μετακινηθεί.