Ο Guterres μετρά το τίμημα της Άγκυρας

Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες φθάνει στην Κύπρο στις 27 Ιουλίου για επαφές με τους ηγέτες των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων, στην πιο συμπυκνωμένη διπλωματική προσπάθεια των τελευταίων ετών να ξανανοίξει η συζήτηση για μια διευθέτηση ενός ζητήματος που παραμένει άλυτο εδώ και πενήντα τρία χρόνια (ΟΗΕ, DW). Η επίσκεψη έρχεται ύστερα από εβδομάδες επαφών της απεσταλμένης του ΟΗΕ, Μαρίας Άνχελα Ολγκίν, και από νέα κινητοποίηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το αν θα οδηγήσει σε πραγματικό σχήμα διαπραγμάτευσης θα κριθεί από δύο πράγματα: αν η τουρκική προϋπόθεση μείνει έξω από την αφετηρία της διαδικασίας και αν οι Βρυξέλλες μπορούν να δείξουν ότι οποιαδήποτε συμφωνία υπό τον ΟΗΕ μπορεί να μετατραπεί σε εφαρμόσιμο ευρωπαϊκό δίκαιο.

Το τίμημα εισόδου που ζητά η Τουρκία

Η διαδικασία προσκρούει σε ένα σαφές εμπόδιο πριν ακόμη ξεκινήσει. Η Άγκυρα αρνείται να μπει σε επίσημες διαπραγματεύσεις αν προηγουμένως δεν αναγνωριστεί η τουρκοκυπριακή πλευρά ως ισότιμη κυρίαρχη οντότητα, καθεστώς που η Τουρκία περιγράφει ως «κυριαρχική ισότητα» (Politis, Hürriyet Daily News). Με απλά λόγια, η Τουρκία ζητά ο βορράς να αντιμετωπιστεί ως κράτος πριν καθίσει οποιοσδήποτε στο τραπέζι. Μια τέτοια παραδοχή θα άλλαζε τη βάση των συνομιλιών, απομακρύνοντάς την από τον πάγιο στόχο του ΟΗΕ: μια ενιαία ομοσπονδιακή Κύπρο, με δύο συνιστώσες που θα μοιράζονται την εξουσία. Έλληνες και Κύπριοι αξιωματούχοι περιγράφουν αυτή τη διάκριση ως κόκκινη γραμμή (Euronews France).

Το ερώτημα για τον Γκουτέρες είναι αν μπορεί να παρακάμψει αυτή την απαίτηση και να οδηγήσει τη διαδικασία σε μια άτυπη διευρυμένη συνάντηση, στην οποία θα συμμετείχαν η Ελλάδα, η Τουρκία, το Ηνωμένο Βασίλειο και ο ΟΗΕ μαζί με τις δύο κυπριακές πλευρές, με συγκεκριμένη αλληλουχία και χρονοδιάγραμμα (ΡΙΚ). Αν φθάσει εκεί χωρίς να αποδεχθεί το τουρκικό πλαίσιο, θα πρόκειται για ουσιαστική πρόοδο.

Γιατί οι Βρυξέλλες δεν μπορούν απλώς να παρακολουθούν

Η ΕΕ δεν είναι παρατηρητής στο Κυπριακό. Με βάση το ευρωπαϊκό δίκαιο, ολόκληρη η Κύπρος αποτελεί έδαφος της Ένωσης. Οι κανόνες της ΕΕ, όμως, έχουν ανασταλεί στις περιοχές όπου η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Η αναστολή αυτή στηρίζεται στο Πρωτόκολλο 10 της συνθήκης προσχώρησης της Κύπρου, το οποίο προβλέπει επίσης ότι, μετά από τυχόν λύση, το Συμβούλιο της ΕΕ, δηλαδή το όργανο όπου νομοθετούν οι εθνικοί υπουργοί, πρέπει να αποφασίσει ομόφωνα, ύστερα από πρόταση της Επιτροπής, για την εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου στον βορρά (Πρωτόκολλο 10, EUR-Lex).

Μια πολιτική συμφωνία υπό την αιγίδα του ΟΗΕ θα κατέληγε, επομένως, στο γραφείο των Βρυξελλών για το δυσκολότερο σκέλος: την προσαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου σε ολόκληρο το νησί, τη ρύθμιση του περιουσιακού, τη διοχέτευση κονδυλίων και την αλλαγή του καθεστώτος της Πράσινης Γραμμής, που διέπει τη μετακίνηση ανάμεσα στις δύο πλευρές. Η εμπλοκή της ΕΕ είναι αναπόφευκτη και ακριβώς γι’ αυτό προσφέρει στην Τουρκία το ευκολότερο επιχείρημα επίθεσης.

Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε μονομερή και μεροληπτικό τον διορισμό του Ραφαέλε Φίτο από την Επιτροπή ως ειδικού εκπροσώπου για την Κύπρο, υποστηρίζοντας ότι οι Βρυξέλλες έχασαν την ουδετερότητά τους όταν η Κύπρος εντάχθηκε στην Ένωση το 2004 (τουρκικό ΥΠΕΞ). Η ένσταση υπηρετεί προφανώς την τουρκική θέση, αλλά δεν στερείται εσωτερικής λογικής: η Κύπρος συμμετέχει στο ίδιο Συμβούλιο που θα πρέπει αργότερα να εγκρίνει τμήματα του μηχανισμού εφαρμογής μιας συμφωνίας και ψηφίζει για τις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας. Από την οπτική της Άγκυρας, ο διαιτητής ανήκει στη μία ομάδα.

Ο Φίτο, εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Επιτροπής αρμόδιος για τη συνοχή και τις μεταρρυθμίσεις, ορίστηκε στη θέση στις 13 Ιουλίου (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Δεν είναι μεσολαβητής. Ο ρόλος του είναι να κινηθεί εντός του πλαισίου του ΟΗΕ, να συντονιστεί με την Ολγκίν και να προετοιμάσει το έδαφος για επανέναρξη των συνομιλιών (Euractiv). Στις 22 Ιουλίου, η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Κάγια Κάλας επανέλαβε τη στήριξη της ΕΕ στη διαδικασία υπό τον ΟΗΕ, μετά από συνομιλία με την Ολγκίν (Infobae/EFE).

Το σχέδιο που λείπει

Ο πιο αδύναμος κρίκος στο σημερινό σχήμα είναι το τι ακριβώς θα έκανε η ΕΕ την επομένη μιας συμφωνίας. Από τις δημόσιες πληροφορίες που παρατίθενται εδώ δεν προκύπτει αν ο Φίτο διαθέτει γραπτή εντολή, ειδική ομάδα, χρονοδιάγραμμα ή συγκεκριμένο πακέτο για το πώς θα επεκταθεί το ευρωπαϊκό δίκαιο στον βορρά, πώς θα αντιμετωπιστούν οι περιουσιακές διαφορές και πώς θα διοχετευθούν τα κονδύλια. Η ανακοίνωση της Επιτροπής για τον διορισμό του (Ευρωπαϊκή Επιτροπή) περιγράφει συντονιστικό ρόλο, όχι σχέδιο εφαρμογής.

Ο Γκουτέρες μπορεί να δοκιμάσει αν υπάρχουν περιθώρια για συνομιλίες. Η Επιτροπή οφείλει να απαντήσει αν η ΕΕ είναι έτοιμη για την επόμενη ημέρα.