Ο Γκουτέρες δοκιμάζει το κυπριακό αδιέξοδο

Ο Αντόνιο Γκουτέρες έφθασε την Κυριακή στην Κύπρο για τριήμερες επαφές με τους ηγέτες των δύο κοινοτήτων, χωρίς να έχει προηγηθεί σχέδιο λύσης και χωρίς να υπάρχει συμφωνία για επανέναρξη επίσημων διαπραγματεύσεων. Πρόκειται για την υψηλότερου επιπέδου εμπλοκή του ΟΗΕ στο Κυπριακό μετά την κατάρρευση των συνομιλιών στο Κραν Μοντανά της Ελβετίας, το 2017. Ο πήχης, όμως, έχει τεθεί συνειδητά χαμηλά: να διαπιστωθεί αν μπορούν καν να υπάρξουν οργανωμένες συνομιλίες, όταν οι δύο πλευρές δεν συμφωνούν στο αντικείμενο της διαπραγμάτευσης.

Το κενό στην αφετηρία

Το πλαίσιο λύσης που έχει εγκρίνει το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ προβλέπει διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία: ένα κράτος, δύο πολιτικά ισότιμες κοινότητες, μία κυριαρχία και μία ιθαγένεια (S/RES/1251, UN Press). Λίγες ημέρες πριν από την άφιξη του Γκουτέρες, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν επανέφερε τη θέση της Άγκυρας περί «κυριαρχικής ισότητας», δηλαδή μια λύση δύο κρατών που βρίσκεται εκτός της φόρμουλας του ΟΗΕ (Hürriyet Daily News, TRT World). Εκεί βρίσκεται και ο πυρήνας του προβλήματος: ο ΟΗΕ έχει εντολή να μεσολαβήσει για ομοσπονδιακή λύση, ενώ η Τουρκία απορρίπτει δημοσίως την ομοσπονδία.

Ο Γκουτέρες θα συναντήσει χωριστά τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν, θα παρακαθίσει σε ιδιωτικό δείπνο με τους δύο και θα συγκαλέσει κοινή συνάντηση στην ελεγχόμενη από τον ΟΗΕ νεκρή ζώνη (Politis, UN Web TV). Το πρόγραμμα είναι σχεδιασμένο για να μετρήσει τις πολιτικές αντοχές, όχι για να παραγάγει συμφωνία. Ο επικεφαλής των ειρηνευτικών επιχειρήσεων του ΟΗΕ, Ζαν-Πιερ Λακρουά, περιέγραψε την επίσκεψη ως μέρος «πολύ συστηματικών πολιτικών προσπαθειών» (CNA), διατύπωση προσεκτική, που δείχνει πραγματική διπλωματική κινητικότητα χωρίς να προαναγγέλλει突破γμα (DW).

Ο Χριστοδουλίδης δήλωσε ότι δεν έχει αποσταλεί κανένα σχέδιο λύσης πριν από την επίσκεψη (Stockwatch). Ένα ουσιαστικό αποτέλεσμα, σε αυτή τη φάση, θα ήταν αναγκαστικά περιορισμένο: μια μορφή επόμενων επαφών, ένα χρονοδιάγραμμα ή ένας λόγος για να εμπλακούν η Ελλάδα, η Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο, οι τρεις εγγυήτριες δυνάμεις που διατηρούν θεσμικό ρόλο από τη συμφωνία ανεξαρτησίας της Κύπρου το 1960 και των οποίων η συναίνεση είναι απαραίτητη για τα δυσκολότερα ζητήματα ασφάλειας (CNA).

Οι Βρυξέλλες μπορούν να προσθέσουν μοχλούς πίεσης, όχι να υποκαταστήσουν τον ΟΗΕ

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εμφανίζεται πιο ενεργή απ’ ό,τι σε προηγούμενους γύρους. Στις 13 Ιουλίου όρισε τον Ραφαέλε Φίτο, Ιταλό αντιπρόεδρο της Κομισιόν, ειδικό εκπρόσωπο για την Κύπρο (Open, Cyprus Mail). Η απεσταλμένη του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν συναντήθηκε στις 22 Ιουλίου στις Βρυξέλλες τόσο με τον Φίτο όσο και με την πρόεδρο της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, προτού μεταβεί στην Άγκυρα για να διερευνήσει τη στάση της Τουρκίας (Politis).

Οι Βρυξέλλες έχουν συγκεκριμένο λόγο να ενδιαφέρονται. Η Κύπρος εντάχθηκε στην ΕΕ το 2004, αλλά το ευρωπαϊκό κεκτημένο παραμένει σε αναστολή στο βόρειο τμήμα του νησιού, όπου η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Η εξαίρεση αυτή έχει ενσωματωθεί στη συνθήκη προσχώρησης (EUR-Lex). Μια κινητικότητα στο Κυπριακό θα μπορούσε επίσης να ξεπαγώσει τμήματα της σχέσης ΕΕ - Τουρκίας, από το εμπόριο και την ενέργεια έως τις μεταφορές και το μεταναστευτικό (European Commission). Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων χαράσσουν την πολιτική κατεύθυνση της Ένωσης, έχει ορίσει ότι κάθε επαναπροσέγγιση με την Άγκυρα θα είναι σταδιακή, αναστρέψιμη και συνδεδεμένη με τη συμπεριφορά της Τουρκίας (European Council).

Ο Φίτο μπορεί να συνδέσει τα ευρωπαϊκά κίνητρα με τη διαδικασία του ΟΗΕ. Δεν μπορεί να την αντικαταστήσει. Τα κλειδιά για την αποχώρηση στρατευμάτων και τα δικαιώματα επέμβασης βρίσκονται στις εγγυήτριες δυνάμεις, όχι στις Βρυξέλλες, οι οποίες δεν έχουν εντολή να διευθετήσουν τέτοια ζητήματα. Στην έκθεσή του προς το Συμβούλιο Ασφαλείας το 2017, ο ίδιος ο Γκουτέρες είχε αναφέρει ότι το Κραν Μοντανά απέτυχε επειδή τα μέρη δεν μπόρεσαν να συγκεντρώσουν την αναγκαία «κρίσιμη μάζα» συμφωνίας στα βασικά κεφάλαια, ιδίως στην ασφάλεια και στη διακυβέρνηση (S/2017/814). Τα ζητήματα αυτά δεν έχουν γίνει ευκολότερα.

Ο Γκουτέρες μπορεί να χαρτογραφήσει την απόσταση και να φέρει τους συνομιλητές στο ίδιο τραπέζι. Δεν μπορεί να υποχρεώσει την Τουρκία να διαπραγματευθεί εντός ενός ομοσπονδιακού πλαισίου που η Άγκυρα πλέον απορρίπτει.