Η Ουγγαρία ανοίγει τις προσλήψεις στα ΑΕΙ

Η Ουγγαρία επιχειρεί να ξεμπλοκάρει παγωμένη ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για έρευνα και ανταλλαγές φοιτητών, προτείνοντας ανοικτές διαδικασίες επιλογής για τα διοικητικά συμβούλια των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Η πρόταση ακούγεται εύλογη: οι κενές θέσεις θα προκηρύσσονται δημόσια, αντί να καλύπτονται μέσα από πολιτικά δίκτυα. Όμως οι κανόνες της ΕΕ για την προστασία του προϋπολογισμού δεν εξετάζουν απλώς αν υπάρχει προκήρυξη. Εξετάζουν αν έχει μειωθεί στην πράξη ο πολιτικός έλεγχος πάνω στα πανεπιστημιακά κονδύλια. Μέχρι στιγμής, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει κρίνει ανεπαρκή κάθε προηγούμενη ουγγρική μεταρρύθμιση.

Πώς πάγωσαν τα κονδύλια

Η περικοπή της χρηματοδότησης δεν προήλθε από κάποια εκπαιδευτική πολιτική. Ενεργοποιήθηκε μέσω του κανονισμού της ΕΕ για την αιρεσιμότητα του προϋπολογισμού (Κανονισμός 2020/2092), ενός εργαλείου που επιτρέπει στην Ένωση να παρακρατεί χρήματα όταν οι παραβιάσεις του κράτους δικαίου σε ένα κράτος-μέλος θέτουν σε κίνδυνο ευρωπαϊκά κονδύλια.

Στα τέλη του 2022, το Συμβούλιο, όπου ψηφίζουν οι εθνικές κυβερνήσεις, χρησιμοποίησε αυτό το εργαλείο κατά της Ουγγαρίας. Με την εκτελεστική απόφασή του μπλόκαρε νέες συμφωνίες επιχορήγησης και συμβάσεις με μια συγκεκριμένη κατηγορία ουγγρικών φορέων: τα ιδρύματα διαχείρισης περιουσιακών στοιχείων δημόσιου συμφέροντος. Πρόκειται για τα νομικά σχήματα που πλέον διοικούν πολλά από τα μεγάλα πανεπιστήμια της χώρας. Ελέγχουν προϋπολογισμούς, προμήθειες και προσωπικό. Η Επιτροπή υποστήριξε ότι οι πολιτικά συνδεδεμένοι επίτροποι, οι αδύναμοι κανόνες για τη σύγκρουση συμφερόντων και η ελλιπής εποπτεία δημιουργούσαν συγκεκριμένο κίνδυνο για τα ευρωπαϊκά χρήματα που περνούν μέσα από αυτά τα ιδρύματα (δήλωση της Επιτροπής).

Η συνέπεια ήταν άμεση. Προγράμματα όπως το Erasmus+ και το Horizon Europe λειτουργούν μέσω συμφωνιών επιχορήγησης. Αν ένα ίδρυμα δεν μπορεί να υπογράψει νέες συμφωνίες, τίθεται εκτός. Τα ουγγρικά πανεπιστήμια που υπάγονται σε ιδρύματα δεν έχασαν την πρόσβαση επειδή στοχοποιήθηκε η διδασκαλία τους, αλλά επειδή ο νομικός φορέας που βρίσκεται πάνω από αυτά χαρακτηρίστηκε δημοσιονομικός κίνδυνος.

Γιατί η ανοικτή πρόσληψη μπορεί να μην αρκεί

Η τελευταία πρόταση της Ουγγαρίας θα επέτρεπε την ανοικτή υποβολή αιτήσεων για τις κενές θέσεις στα συμβούλια, διατηρώντας όμως το σημερινό μοντέλο των ιδρυμάτων στη διάρκεια μιας μεταβατικής περιόδου ενός έτους. Η διεύρυνση της δεξαμενής υποψηφίων είναι πιο διαφανής από τους κλειστούς διορισμούς. Αυτό δεν αμφισβητείται.

Το πρόβλημα είναι ότι οι ενστάσεις της Επιτροπής δεν αφορούσαν ποτέ μόνο τον τρόπο με τον οποίο δημοσιεύονται οι κενές θέσεις. Αφορούσαν ποιος κάνει την τελική επιλογή, αν πολιτικά πρόσωπα μπορούν να συμμετέχουν στα συμβούλια, πώς ελέγχονται οι συγκρούσεις συμφερόντων, αν οι επίτροποι μπορούν να απομακρυνθούν και ποιος έχει τελικά τον έλεγχο της πανεπιστημιακής περιουσίας. Η ανοικτή πρόσκληση αλλάζει το πρώτο στάδιο. Δεν αλλάζει την υπόλοιπη αλυσίδα εξουσίας.

Η Επιτροπή δεν έχει θεωρήσει επαρκείς τις προηγούμενες ουγγρικές αλλαγές και έχει διατηρήσει σε ισχύ τον αποκλεισμό των επηρεαζόμενων πανεπιστημίων. Ενημέρωση του Δεκεμβρίου 2023 επιβεβαίωσε ότι τα μέτρα αιρεσιμότητας παραμένουν σε ισχύ κατά της Ουγγαρίας. Το μοτίβο είναι σαφές: η Βουδαπέστη ανακοινώνει διόρθωση, οι Βρυξέλλες εξετάζουν αν ο πολιτικός έλεγχος έχει πράγματι υποχωρήσει και καταλήγουν ότι δεν έχει υποχωρήσει αρκετά.

Το κόστος πέρα από την Ουγγαρία

Το πάγωμα των κονδυλίων δεν μένει εντός ουγγρικών συνόρων. Μια ερευνητική κοινοπραξία του Horizon Europe εξαρτάται από την επιλεξιμότητα κάθε εταίρου. Όταν ένα ουγγρικό πανεπιστήμιο που υπάγεται σε ίδρυμα βγαίνει εκτός, το έργο πρέπει να αναδιανείμει πακέτα εργασίας ή να βρει αντικαταστάτη. Στις ανταλλαγές του Erasmus+, το εμπόδιο βρίσκεται στην ουγγρική πλευρά: πανεπιστήμια άλλων χωρών δεν μπορούν να στήσουν διμερείς συμφωνίες με ίδρυμα που δεν έχει δικαίωμα υπογραφής.

Σύμφωνα με το Portfolio, η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης και της πρόσβασης στα προγράμματα μπορεί να πάρει χρόνια. Η σλοβακική κάλυψη παρουσιάζει την υπόθεση κυρίως ως δημοσιονομικό και μεταρρυθμιστικό πρόβλημα, όχι ως σύγκρουση περί εθνικής κυριαρχίας (Denník N).

Με βάση τον κανονισμό αιρεσιμότητας, υπάρχει μόνο μία θεσμική διαδρομή για την αποκατάσταση: η Επιτροπή αξιολογεί αν η Ουγγαρία έχει διορθώσει τους κινδύνους που εντοπίστηκαν, προτείνει την άρση των μέτρων και το Συμβούλιο αποφασίζει (Κανονισμός 2020/2092, άρθρο 7). Καμία εσωτερική ανακοίνωση δεν παρακάμπτει αυτή τη σειρά.

Τα ερωτήματα που θα κρίνουν την επαναφορά παραμένουν αναπάντητα. Ποιος επιλέγει μεταξύ των ανοικτών υποψηφίων; Μπορούν ακόμη να συμμετέχουν πολιτικά συνδεδεμένα πρόσωπα; Τι συμβαίνει στη μεταβατική χρονιά, όταν τα υφιστάμενα συμβούλια διατηρούν τον έλεγχο; Η ΕΕ δημιούργησε το εργαλείο της αιρεσιμότητας για να προστατεύει τον προϋπολογισμό της από προβλήματα διακυβέρνησης. Τώρα πρέπει να αποφασίσει αν η ανοικτή διαδικασία της Ουγγαρίας αλλάζει πραγματικά το ποιος ελέγχει τα πανεπιστημιακά χρήματα ή αν απλώς αλλάζει τη γραφειοκρατική συσκευασία του ίδιου μοντέλου.