Οι μεταρρυθμίσεις δεν ξεπαγώνουν τα €4.2bn της Ουγγαρίας

Στις 23 Σεπτεμβρίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε να αρθούν οι δημοσιονομικές κυρώσεις που κρατούν δεσμευμένα 4,2 δισ. ευρώ από τα κονδύλια περιφερειακής ανάπτυξης και απαγορεύουν νέες επιχορηγήσεις της ΕΕ σε πανεπιστήμια που διοικούνται από ιδρύματα (ανακοίνωση της Επιτροπής). Τώρα τα κράτη-μέλη καλούνται να κρίνουν αν η Ουγγαρία έχει διορθώσει τα προβλήματα, ενώ τα ιδρύματα που βρίσκονται στο επίκεντρο της υπόθεσης εξακολουθούν να υπάρχουν.

Ορισμένοι τίτλοι παρουσίασαν τα χρήματα ως ήδη «αποδεσμευμένα» (Euronews). Η εικόνα αυτή είναι πρόωρη, αφού τίποτε δεν αλλάζει πριν ψηφίσουν οι κυβερνήσεις.

Γιατί πάγωσαν τα κονδύλια

Οι κυρώσεις επιβλήθηκαν τον Δεκέμβριο του 2022. Το Συμβούλιο της ΕΕ, όπου ψηφίζουν οι εθνικές κυβερνήσεις, έκρινε ότι τα ευρωπαϊκά κονδύλια στην Ουγγαρία κινδύνευαν να κατευθυνθούν μέσα από νοθευμένους δημόσιους διαγωνισμούς, ενώ η δίωξη της απάτης ήταν ανεπαρκής και οι συγκρούσεις συμφερόντων δεν αντιμετωπίζονταν (απόφαση του Συμβουλίου του 2022). Ειδική αναφορά έκανε στα «καταπιστεύματα δημόσιου συμφέροντος», ιδρύματα που διοικούν πολλά ουγγρικά πανεπιστήμια.

Το Συμβούλιο ανέστειλε μέρος των δεσμεύσεων χρηματοδότησης που είχε αναλάβει η ΕΕ για μελλοντικά έργα στην Ουγγαρία, σε τρία περιφερειακά προγράμματα. Μέρος των παγωμένων πόρων έχει έκτοτε χαθεί ή μεταφερθεί σε άλλα προγράμματα. Γι’ αυτό το ποσό που εξετάζεται σήμερα είναι μικρότερο από εκείνο της αρχικής απόφασης (Portfolio).

Μια διόρθωση με εκκρεμότητες

Η κυβέρνηση του Πέτερ Μάγιαρ, που διαδέχθηκε εκείνη του Βίκτορ Όρμπαν, ενημέρωσε την Επιτροπή στις 9 Σεπτεμβρίου για τα μέτρα που έλαβε (δήλωση της Επιτροπής). Μέσα σε δύο εβδομάδες η Επιτροπή τα έκρινε επαρκή, επικαλούμενη την ενίσχυση της αρχής κατά της διαφθοράς και την ένταξη της Ουγγαρίας στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, τον οργανισμό της ΕΕ που διώκει εγκλήματα σε βάρος του προϋπολογισμού της. Η πρόεδρος της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, χαρακτήρισε τις αλλαγές σημαντικά βήματα για το κράτος δικαίου (ανακοίνωση της Επιτροπής).

Η εικόνα είναι λιγότερο σαφής ως προς τα καταπιστεύματα. Η Ουγγαρία έχει αρχίσει να τα καταργεί, αλλά η διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί. Η Τίνεκε Στρικ, Ολλανδή ευρωβουλευτής των Πρασίνων, χαιρέτισε την πρόοδο, αλλά ρώτησε γιατί η Επιτροπή θεωρεί ότι οι δημοσιονομικοί κίνδυνοι έχουν αντιμετωπιστεί ενώ η κατάργηση εκκρεμεί. Το ίδιο το κείμενο της Επιτροπής αναγνωρίζει την εκκρεμότητα, καθώς αναφέρει ότι οι κίνδυνοι έχουν αντιμετωπιστεί εν αναμονή της κατάργησης των καταπιστευμάτων (δήλωση της Επιτροπής). Η Στρικ εκφράζει προσωπική θέση· το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν ψηφίζει για τη συγκεκριμένη απόφαση.

Ποιος αποφασίζει και τι παραμένει δεσμευμένο

Το Συμβούλιο της ΕΕ αποφασίζει με ειδική πλειοψηφία, δηλαδή με σταθμισμένη ψηφοφορία στην οποία η Ουγγαρία δεν μπορεί να περάσει μόνη της την απόφαση και καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να την εμποδίσει μόνη της (σύστημα ψηφοφορίας του Συμβουλίου). Οι κυβερνήσεις έχουν προθεσμία έως τις 23 Οκτωβρίου, έναν μήνα από την πρόταση, με δυνατότητα παράτασης έως δύο μήνες σε εξαιρετικές περιπτώσεις (κανονισμός για την αιρεσιμότητα). Έγιναν τεχνικές συνομιλίες στις 24 Σεπτεμβρίου και έχουν προγραμματιστεί νέες για την 1η Οκτωβρίου, αλλά δεν υπάρχει στο ημερολόγιο ψηφοφορία των υπουργών (EUobserver). Καμία κυβέρνηση δεν έχει δηλώσει δημόσια πώς θα ψηφίσει.

Ακόμη και μια θετική απόφαση δεν θα αποδέσμευε όλα τα χρήματα. Η Επιτροπή αναφέρει ότι περίπου 3,5 δισ. ευρώ από άλλα περιφερειακά κονδύλια θα παραμείνουν παγωμένα, λόγω χωριστών όρων για την ακαδημαϊκή ελευθερία, την προστασία των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων, το άσυλο, την αντιμετώπιση της φτώχειας και την ένταξη των Ρομά (ενημέρωση της Επιτροπής). Αυτά τα κονδύλια διέπονται από δικούς τους κανόνες, ανεξάρτητα από την έκβαση της συγκεκριμένης κύρωσης. Η Βουδαπέστη έχει ασκήσει πιέσεις αυτόν τον μήνα για αρκετούς φακέλους ευρωπαϊκής χρηματοδότησης (To Brief), οι οποίοι δεν προχωρούν όλοι μαζί.

Οι φοιτητές και οι ερευνητές θα ήταν οι πρώτοι που θα επηρεάζονταν από μια θετική ψήφο του Συμβουλίου. Η άρση της απαγόρευσης επιχορηγήσεων θα επέτρεπε στην ΕΕ να υπογράψει νέες συμφωνίες με περίπου 21 πανεπιστήμια που αφορά η υπόθεση, μέσω των Erasmus+ και Horizon Europe, των προγραμμάτων ανταλλαγής φοιτητών και έρευνας (EU News). Οι θέσεις και οι επιχορηγήσεις θα εξακολουθούσαν να δίνονται με τις συνήθεις διαδικασίες επιλογής.

Οι κυβερνήσεις καλούνται να κρίνουν ένα συγκεκριμένο ζήτημα. Η Επιτροπή τους ζητεί να άρουν τις κυρώσεις ενώ η κατάργηση των καταπιστευμάτων παραμένει ανολοκλήρωτη, υποστηρίζοντας ότι οι κίνδυνοι καλύπτονται στο μεταξύ. Η πρόταση περιγράφει νέους κανόνες και θεσμούς, αλλά δεν δείχνει ακόμη ποια στοιχεία συνεκτίμησε η Επιτροπή για να κρίνει ότι λειτουργούν, όπως αν οι διαγωνισμοί διεξάγονται διαφορετικά ή αν έχουν πράγματι κινηθεί υποθέσεις. Οι κυβερνήσεις έχουν προθεσμία έως τις 23 Οκτωβρίου για να αποφασίσουν αν αρκούν οι νέοι νόμοι (κανονισμός για την αιρεσιμότητα). Πριν από την ψηφοφορία, η Επιτροπή οφείλει να προσκομίσει τα στοιχεία στις κυβερνήσεις και στη Στρικ.