Η νόμιμη υπερτιμολόγηση στην Ουγγαρία

Η Αρχή Ακεραιότητας της Ουγγαρίας, ο φορέας κατά της διαφθοράς που δημιούργησε η Βουδαπέστη το 2022 υπό την πίεση της ΕΕ, διαπιστώνει ότι η υπερτιμολόγηση μπορεί να ενσωματώνεται ήδη στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται και κατακυρώνονται οι δημόσιοι διαγωνισμοί (Integrity Authority). Τα έγγραφα δείχνουν νόμιμα. Οι τιμές, όμως, δεν αντέχουν πάντα στον έλεγχο της αγοράς. Αυτό το κενό, ανάμεσα στην τυπική συμμόρφωση και στην πραγματική αξία για το δημόσιο χρήμα, είναι ακριβώς το σημείο όπου τα σημερινά εργαλεία της ΕΕ αποδεικνύονται περιορισμένα.

Πώς ένας διαγωνισμός τηρεί όλους τους κανόνες και παρ’ όλα αυτά αποτυγχάνει

Μια αναθέτουσα αρχή δημοσιεύει την προκήρυξη, τηρεί τις προθεσμίες, αξιολογεί τις προσφορές και κατακυρώνει τη σύμβαση. Τυπικά, όλα έχουν γίνει σωστά. Η αγορά, όμως, μπορεί να έχει διαμορφωθεί πριν εμφανιστεί η πρώτη προσφορά.

Οι τεχνικές προδιαγραφές μπορούν να γραφτούν έτσι ώστε να ταιριάζουν σε έναν συγκεκριμένο προμηθευτή. Τα κριτήρια συμμετοχής μπορούν να αποκλείσουν νέους παίκτες χωρίς να φαίνονται διακριτικά. Τα έργα μπορούν να ομαδοποιηθούν σε πακέτα τόσο μεγάλα ώστε οι μικρότερες επιχειρήσεις να μην έχουν πρακτική δυνατότητα συμμετοχής. Οι προθεσμίες μπορούν να είναι τόσο στενές ώστε μόνο όσοι είχαν ήδη προετοιμαστεί να προλάβουν.

Ο ΟΟΣΑ περιγράφει πρακτικές όπως οι προσφορές-βιτρίνα, η εναλλαγή νικητών και η κατανομή αγορών ως τεχνικές που αφήνουν πίσω τους έναν φάκελο ο οποίος μοιάζει, στα χαρτιά, με κανονικό ανταγωνισμό (OECD). Ο πίνακας επιδόσεων της ενιαίας αγοράς της ΕΕ αντιμετωπίζει τους διαγωνισμούς με μία μόνο προσφορά και τον χαμηλό ανταγωνισμό ως προειδοποιητικά σημάδια, επειδή τέτοια μοτίβα δείχνουν ότι ο έλεγχος της αγοράς μπορεί να είναι περισσότερο σκηνικό παρά ουσία (Single Market Scoreboard).

Το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμοι νικητές και διογκωμένες συμβάσεις που πληρώνονται από ευρωπαϊκά κονδύλια, χωρίς να υπάρχει αναγκαστικά καταγεγραμμένη διαδικαστική παράβαση.

Οι Βρυξέλλες μπορούν να παγώσουν κονδύλια, όχι να ελέγξουν τιμές

Η ΕΕ διαθέτει εργαλεία. Ο κανονισμός αιρεσιμότητας για το κράτος δικαίου επιτρέπει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στο Συμβούλιο, όπου ψηφίζουν οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών, να προστατεύουν τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό όταν θεσμικές αδυναμίες δημιουργούν δημοσιονομικό κίνδυνο. Το 2022, το Συμβούλιο τον ενεργοποίησε κατά της Ουγγαρίας, αναστέλλοντας 6,3 δισ. ευρώ σε δεσμεύσεις από τα προγράμματα συνοχής, επειδή οι αδυναμίες στις δημόσιες συμβάσεις και στην καταπολέμηση της διαφθοράς κρίθηκαν συστημικές (Council Implementing Decision 2022/2506, CER). Παράλληλα, η πρόσβαση της Ουγγαρίας στα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης συνδέθηκε με ορόσημα μεταρρυθμίσεων για την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, την καταπολέμηση της διαφθοράς και τις εγγυήσεις στις δημόσιες προμήθειες (Commission Hungary RRF page).

Πρόκειται για πραγματικά μέσα πίεσης, με πραγματικό κόστος για μια κυβέρνηση. Λειτουργούν όμως από ψηλά: παγώνουν χρήματα, θέτουν όρους, ελέγχουν αν τηρήθηκαν ορόσημα. Δεν απαντούν, σύμβαση προς σύμβαση, στο πιο πρακτικό ερώτημα: πόσο θα κόστιζε αυτός ο δρόμος, αυτό το πληροφοριακό σύστημα ή αυτό το κτίριο αν ο ανταγωνισμός ήταν πράγματι ανοιχτός;

Η OLAF, η υπηρεσία της ΕΕ για την καταπολέμηση της απάτης, μπορεί να ερευνά υποθέσεις και να εισηγείται ανακτήσεις κονδυλίων, αλλά δεν έχει εξουσία ποινικής δίωξης (OLAF). Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να διώκει εγκλήματα σε βάρος του προϋπολογισμού της ΕΕ, χρειάζεται όμως ποινικά κολάσιμη συμπεριφορά, όπως απάτη ή δωροδοκία, όχι απλώς υψηλές τιμές (EPPO). Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει χαρακτηρίσει το πλαίσιο κατά της απάτης στο Ταμείο Ανάκαμψης έργο σε εξέλιξη, επιβεβαιώνοντας το κενό ανάμεσα στην επαλήθευση οροσήμων και στον έλεγχο του αν οι τιμές είναι δίκαιες (ECA Special Report 06/2026).

Το ίδιο τυφλό σημείο, παντού

Η υπόθεση διαβάζεται διαφορετικά από χώρα σε χώρα, αλλά σχεδόν κάθε εθνικό πλαίσιο αφήνει έξω το ίδιο ερώτημα. Η Γερμανία, ως ο μεγαλύτερος καθαρός συνεισφορέας στον προϋπολογισμό της ΕΕ, τη βλέπει κυρίως ως ζήτημα δημοσιονομικού ελέγχου: πιάνουν τόπο τα χρήματα των φορολογουμένων; (Spiegel). Η Ρουμανία εστιάζει στα βήματα της Ουγγαρίας προς την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ως διορθωτική κίνηση (Digi24). Η Πολωνία διαβάζει την υπόθεση μέσα από τη δική της εμπειρία με παγωμένα κονδύλια (Brussels Times). Η Σλοβακία παρουσιάζει την αντικαταχρηστική ατζέντα της νέας κυβέρνησης ως ένδειξη ότι το σύστημα μπορεί να διορθωθεί από μέσα (Aktuality.sk).

Καθεμία από αυτές τις αναγνώσεις πιάνει ένα πραγματικό κομμάτι της εικόνας. Καμία όμως δεν απαντά στο ζήτημα της τιμής. Οι εισαγγελείς τιμωρούν εγκλήματα. Οι ελεγκτές εντοπίζουν συστημικές αδυναμίες. Η αιρεσιμότητα παγώνει χρήματα. Για να αποδείξει, όμως, υπερτιμολόγηση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα έπρεπε να δείξει πόσο θα έπρεπε να έχει κοστίσει μια σύμβαση σε μια πραγματικά ανοιχτή αγορά. Κανένας υφιστάμενος θεσμός της ΕΕ δεν παράγει σήμερα αυτή την απάντηση.

Η ουγγρική Αρχή Ακεραιότητας δείχνει ακριβώς το κενό που οι Βρυξέλλες δεν έχουν ακόμη κλείσει. Ένας διαγωνισμός μπορεί να είναι νόμιμος, να φαίνεται ανταγωνιστικός στα χαρτιά και ταυτόχρονα να είναι υπερτιμολογημένος. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχουν την εντολή και τα δεδομένα για να αναπτύξουν δείκτες σύγκρισης με τις πραγματικές τιμές της αγοράς. Μέχρι να αποκτήσουν αυτή την ικανότητα, η προστασία του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού θα εντοπίζει πιο εύκολα τους σπασμένους κανόνες παρά τις διογκωμένες συμβάσεις που δεν παραβιάζουν κανέναν.