Βιομηχανική ετοιμότητα διχάζει τα €2 trillion της ΕΕ

Το ποσό των 2,0 τρισ. ευρώ που πλανάται πλέον πάνω από τον επόμενο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό είναι πολιτικά χρήσιμο, αλλά δεν επιτρέπει καθαρή σύγκριση. Το σημερινό πακέτο έφθασε σε αυτό το μέγεθος μόνο όταν οι Βρυξέλλες πρόσθεσαν τον δανεισμό του NextGenerationEU στον κανονικό πολυετή προϋπολογισμό, ενώ ο βασικός προϋπολογισμός ανερχόταν σε 1,074 τρισ. ευρώ σε τιμές 2018. Η πραγματική σύγκρουση αφορά τον κανόνα με τον οποίο θα μοιράζονται τα ευρωπαϊκά χρήματα: προς τις περιοχές που χρειάζονται στήριξη για να καλύψουν την απόσταση ή προς εκείνες που είναι ήδη έτοιμες να χτίσουν τεχνολογική, αμυντική και ενεργειακή ισχύ.

Ο κανόνας κρίνει τους κερδισμένους

Κάθε πρωτεύουσα έχει δικαίωμα βέτο, επειδή ο πολυετής προϋπολογισμός απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο της ΕΕ, αφού προηγηθεί η σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, όπως προβλέπει το άρθρο 312 της ΣΛΕΕ. Έτσι, κάθε εθνική δυσαρέσκεια μπορεί να μπει στο τελικό παζάρι.

Για δεκαετίες, μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών δαπανών ακολουθούσε την ανάγκη. Τα κονδύλια συνοχής κατευθύνονται σε φτωχότερες περιφέρειες ώστε να μειώσουν τις διαφορές σε εισόδημα, υποδομές και θέσεις εργασίας, λογική που περιγράφεται στην επισκόπηση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη συνοχή. Τα χρήματα της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής προστατεύουν το αγροτικό εισόδημα και τις τοπικές οικονομίες της υπαίθρου, όπως δείχνει το σημείωμα του Κοινοβουλίου για τη χρηματοδότηση της ΚΑΠ.

Η χρηματοδότηση της ανταγωνιστικότητας λειτουργεί αλλιώς. Αν τα νέα κονδύλια περάσουν μέσα από βιομηχανικές προσκλήσεις, ερευνητικές συμπράξεις και εθνική συγχρηματοδότηση, συχνά θα κερδίζουν οι περιοχές με ισχυρές επιχειρήσεις, πανεπιστήμια, προμηθευτές άμυνας και δημόσιες διοικήσεις ικανές να ετοιμάζουν φακέλους. Η τελική φόρμουλα δεν έχει επιβεβαιωθεί, άρα το ζήτημα δεν είναι ένας ακριβής αριθμός. Είναι ο μηχανισμός: η συνοχή ανταμείβει την ανάγκη, ενώ η βιομηχανική πολιτική ανταμείβει την ετοιμότητα.

Τα κράτη-πληρωτές ζητούν φιλοδοξία με όριο

Το πρόβλημα της Γερμανίας είναι αριθμητικό. Περισσότερες ευρωπαϊκές δαπάνες για τεχνολογία, άμυνα και Ουκρανία σημαίνουν είτε υψηλότερες εθνικές εισφορές είτε νέο κοινό χρέος είτε συμπίεση παλαιότερων προτεραιοτήτων. Γι’ αυτό ένας προϋπολογισμός με πλαφόν και σκληρότερες επιλογές είναι η φυσική θέση των κρατών-πληρωτών, ιδίως όταν οι Βρυξέλλες διαθέτουν ήδη χωριστά κανάλια για την περιφερειακή ανάπτυξη μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης και για την αμυντική βιομηχανία μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας.

Η Γαλλία πιέζεται από διαφορετική πλευρά. Το Παρίσι θέλει να υπερασπιστεί την ΚΑΠ, ενώ ταυτόχρονα προωθεί την άμυνα και τη βιομηχανία, αλλά τα δημοσιονομικά του περιθώρια έχουν στενέψει μετά την έναρξη διαδικασίας υπερβολικού ελλείμματος κατά της Γαλλίας από το Συμβούλιο της ΕΕ τον Ιούλιο του 2024. Ο δανεισμός σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν εξαφανίζει το κόστος. Μεταφέρει τη σύγκρουση από τη σημερινή εθνική εισφορά στην αυριανή κοινή αποπληρωμή.

Η Πολωνία είναι το καθαρότερο τεστ πίεσης. Η Βαρσοβία θέλει ισχυρότερη ασφάλεια, ανθεκτικότερα σύνορα και περισσότερες δαπάνες που συνδέονται με την Ουκρανία, αλλά έχει και μεγάλο άμεσο συμφέρον από τη συνοχή: η Πλατφόρμα Δεδομένων για τη Συνοχή δείχνει 76,7 δισ. ευρώ για την Πολωνία. Μπορεί να ζητά μια πιο σκληρή Ευρώπη και ταυτόχρονα να αντιστέκεται στη χρηματοδότησή της μέσω αποδυνάμωσης των τύπων που πλήρωσαν τη δική της σύγκλιση.

Η ίδια αντίφαση διατρέχει την ανατολική πτέρυγα της ΕΕ. Αν ο προϋπολογισμός αντιμετωπίσει την έκθεση στη Ρωσία ως κόστος, η Πολωνία και οι χώρες της Βαλτικής έχουν ισχυρή αξίωση. Αν τα χρήματα ακολουθήσουν τη βιομηχανική ικανότητα, μεγαλύτερες οικονομίες μπορεί να απορροφήσουν μεγαλύτερο μερίδιο μέσα από αλυσίδες προμηθειών και ερευνητικές κοινοπραξίες, ακόμη κι αν τα εκτεθειμένα κράτη σηκώνουν τον κίνδυνο ασφαλείας.

Ο λογαριασμός πρέπει ακόμη να πληρωθεί

Οι αγρότες και οι φτωχότερες περιφέρειες δεν χρειάζεται να αντιταχθούν στις δαπάνες ανταγωνιστικότητας για να χάσουν από αυτές. Χάνουν αν η χρηματοδότηση προέλθει από περικοπές στην ΚΑΠ ή στη συνοχή και στη συνέχεια μοιραστεί μέσω διαγωνισμών στους οποίους έχουν μικρότερη δυνατότητα να ανταποκριθούν.

Σημασία έχει και η επιλογή χρηματοδότησης. Τα έσοδα της ΕΕ εξακολουθούν να στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό στις εθνικές εισφορές με βάση το ακαθάριστο εθνικό εισόδημα, ενώ ο κοινός δανεισμός δημιουργεί ευρωπαϊκό χρέος που πρέπει να αποπληρωθεί σε βάθος χρόνου, όπως εξηγεί η Επιτροπή στον οδηγό της για τα έσοδα και στο υλικό για τους επενδυτές του NextGenerationEU. Οι επιχορηγήσεις στηρίζουν πιο άμεσα τις ασθενέστερες περιφέρειες. Τα δάνεια ευνοούν όσους μπορούν να δανειστούν και να υλοποιήσουν έργα. Η συγχρηματοδότηση, όπου μια κυβέρνηση πρέπει να προσθέσει δικά της χρήματα, μπορεί να αποκλείσει τις φτωχότερες διοικήσεις πριν καν αρχίσει ο διαγωνισμός.

Η μάχη για τον προϋπολογισμό θα παρουσιαστεί ως σύγκρουση ανάμεσα στις παλιές μεταβιβάσεις και στις σύγχρονες προτεραιότητες. Το δυσκολότερο ερώτημα είναι αν η Ευρώπη μπορεί να χτίσει βιομηχανική ισχύ χωρίς να εγκαταλείψει την υπόσχεση ότι οι φτωχότερες περιφέρειες μπορούν ακόμη να συγκλίνουν.