Το Ιράν κλείνει τα Στενά του Ορμούζ

Το Ιράν ανακοίνωσε ότι κλείνει το Στενό του Ορμούζ. Οι ΗΠΑ απάντησαν με πλήγματα μέσα σε λίγες ώρες. Τα πλοία εξακολουθούν να κινούνται στη θαλάσσια δίοδο. Κανένα από αυτά τα δεδομένα, από μόνο του, δεν απαντά στο ερώτημα που έχει σημασία για το ευρωπαϊκό εμπόριο: αν οι πλοίαρχοι, οι ασφαλιστές, οι τράπεζες και τα κράτη σημαίας, δηλαδή οι κρίκοι που κάνουν τη ναυτιλία να λειτουργεί στην πράξη, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τη διαδρομή ως κανονική.

Στις 12 Ιουλίου, οι Φρουροί της Επανάστασης επιτέθηκαν σε κυπριακής σημαίας πλοίο μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, το M/V GFS Galaxy (Straits Times/Reuters). Στη συνέχεια, η Τεχεράνη ανακοίνωσε για τέταρτη φορά από τον Ιούνιο ότι το στενό κλείνει. Κάθε κύκλος ανακοίνωσης, επίθεσης και μερικής επαναλειτουργίας κάνει τους ασφαλιστές και τους διαχειριστές πλοίων πιο επιφυλακτικούς.

Η ίδια η ανακοίνωση δεν έχει νομικό βάρος. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, το πλαίσιο που ρυθμίζει τη χρήση των θαλασσών, απαγορεύει στα παράκτια κράτη να μπλοκάρουν τη διέλευση από διεθνή στενά (UNCLOS Part III). Η πίεση που ασκεί το Ιράν στοχεύει σε άλλο σύστημα: όχι στο δίκαιο της θάλασσας, αλλά στην εμπορική υποδομή της ναυτιλίας.

Οι τρεις πύλες που κρατούν ζωντανή μια ναυτιλιακή αρτηρία

Μια θαλάσσια οδός παύει να λειτουργεί εμπορικά πριν πάψει να λειτουργεί φυσικά. Για να αποπλεύσει ένα πλοίο, πρέπει να δουλέψουν τρία συστήματα: το κανάλι ναυτικών προειδοποιήσεων που χρησιμοποιούν οι εμπορικοί φορείς πρέπει να θεωρεί την πλεύση ασφαλή, οι ασφαλιστές πρέπει να προσφέρουν κάλυψη πολεμικού κινδύνου σε ανεκτή τιμή και οι τράπεζες πρέπει να εκκαθαρίζουν πληρωμές χωρίς κίνδυνο εμπλοκής με κυρώσεις.

Και τα τρία πιέζονται. Το Joint Maritime Information Center, το υποστηριζόμενο από τις ΗΠΑ σύστημα ναυτικών προειδοποιήσεων στο οποίο βασίζονται οι εμπορικές ναυτιλιακές εταιρείες, έχει κατευθύνει τα πλοία προς μια διευρυμένη νότια διαδρομή και έχει χαρακτηρίσει την απειλή στο Ορμούζ σοβαρή (Mint). Η ασφάλιση πολεμικού κινδύνου εκτινάχθηκε προσωρινά στο 10% της αξίας του πλοίου, πριν υποχωρήσει περίπου στο 1-3%, με την τιμολόγηση σε ορισμένες περιπτώσεις να οριστικοποιείται λίγες ώρες πριν από τον απόπλου (CNN). Τα ασφάλιστρα παραμένουν αυξημένα ακόμη και μετά τη μερική ανάκαμψη της κυκλοφορίας (Insurance Asia).

Μετά έρχεται η παγίδα των κυρώσεων. Το Ιράν απαιτεί από τα πλοία να χρησιμοποιούν διαδρομή εγκεκριμένη από την Τεχεράνη. Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών έχει προειδοποιήσει ότι πληρωμές ή εγγυήσεις ασφαλούς διέλευσης που εμπλέκουν οντότητες συνδεδεμένες με τους Φρουρούς της Επανάστασης δημιουργούν έκθεση σε κυρώσεις (OFAC). Ένας μεταφορέας που ακολουθεί το ιρανικό κανάλι μπορεί να φορτωθεί νομικό κίνδυνο. Ένας μεταφορέας που το αγνοεί αντιμετωπίζει υψηλότερο φυσικό και ασφαλιστικό κίνδυνο. Οι τρεις πύλες τραβούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις.

Η Ευρώπη μπορεί να αποφύγει ελλείψεις και πάλι να πληρώσει ακριβότερα

Η άμεση εξάρτηση της Ευρώπης από το Ορμούζ είναι μικρότερη από όσο αφήνει να εννοηθεί η κάλυψη της κρίσης. Η Ισπανία αναφέρει ότι μόνο περίπου 5% του πετρελαίου και 2% του φυσικού αερίου που καταναλώνει περνά από το στενό, ενώ διαθέτει αποθέματα άνω των 90 ημερών (El País, Infobae/EFE). Η Πολωνία, μετά από χρόνια αντικατάστασης των ρωσικών προμηθειών, έχει πλέον δυνατότητα εισαγωγής φυσικού αερίου 63% πάνω από την κατανάλωσή της (Business Insider Polska).

Το Ορμούζ, όμως, διακινεί σε κανονικές συνθήκες περίπου 20-25% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου (HVG 360). Όταν αυτή η ροή απειλείται, κινούνται οι διεθνείς δείκτες και οι ευρωπαϊκές τιμές στα πρατήρια ακολουθούν. Στην Ουγγαρία, ο δείκτης τιμών του ντίζελ αυξήθηκε σχεδόν 13% σε μία συνεδρίαση, ενώ το αργό ανέβηκε περίπου 6% (Telex/G7). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αναγνωρίσει ότι το βασικό της πρόβλημα δεν είναι η φυσική επάρκεια, αλλά η κλιμάκωση των τιμών (El Periódico de la Energía). Ο επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, Φατίχ Μπιρόλ, το είπε πιο καθαρά: θα ήταν «σοβαρό λάθος» να πιστέψει η Ευρώπη ότι είναι ήδη ασφαλής (Euronews).

Ποιος αποφασίζει αν τα πλοία θα αποπλεύσουν

Η Γαλλία και η Βρετανία έχουν διατυπώσει την πιο καθαρή ευρωπαϊκή στρατιωτική γραμμή: υπεράσπιση της ναυσιπλοΐας, στήριξη της προσπάθειας μέσω του Ομάν και αποστασιοποίηση από την εκστρατεία αμερικανικών πληγμάτων (French communiqué). Οι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ έχουν συζητήσει το Ορμούζ με τα κράτη του Κόλπου, αλλά οποιαδήποτε ανάπτυξη δυνάμεων θα απαιτούσε νέα πολιτική απόφαση (NATO, Reuters/KFGO). Η ΕΕ διαθέτει αμυντική αποστολή στην Ερυθρά Θάλασσα, την «Ασπίδες». Προστατεύει εμπορικά πλοία· δεν σχεδιάστηκε για να πολεμήσει ναυτικό κράτους (Council Decision 2024/583).

Οι αποστολές συνοδείας, όμως, δεν λύνουν το εμπορικό πρόβλημα. Η Μάλτα, ένα από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά νηολόγια, δεν έχει εκδώσει ανιχνεύσιμη δημόσια καθοδήγηση προς τον στόλο της, παρά τους χαρακτηρισμούς σοβαρής απειλής. Βάσει της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας, η Μάλτα οφείλει να εποπτεύει τα πλοία που φέρουν τη σημαία της. Η σιωπή αυτή δείχνει πού λαμβάνονται οι πραγματικές αποφάσεις: στους ασφαλιστές που τιμολογούν τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου, στους υπευθύνους συμμόρφωσης που ελέγχουν πληρωμές και στους διαχειριστές νηολογίων που ζυγίζουν την ευθύνη. Αυτοί καθορίζουν αν πλοία με ευρωπαϊκή σύνδεση θα αποπλεύσουν πράγματι.

Η διαδρομή είναι ανοιχτή. Για να γίνει ξανά εμπορικά χρησιμοποιήσιμη, τα κράτη σημαίας, οι ασφαλιστές και οι τράπεζες πρέπει να πουν ποιες προϋποθέσεις χρειάζονται. Μέχρι στιγμής, κανείς τους δεν το έχει κάνει.