Το Ιράν χαράζει τις λωρίδες του Χορμούζ

Το Στενό του Ορμούζ παραμένει ανοιχτό υπό όρους: τα πλοία μπορούν να περάσουν, αλλά το Ιράν θέλει να περάσουν με τους δικούς του κανόνες. Στα τέλη Ιουνίου, οι Φρουροί της Επανάστασης ενημέρωσαν τους πλοιοκτήτες ότι επιτρέπονται μόνο οι διαδρομές που έχει ορίσει η Τεχεράνη μέσα από το Στενό, προειδοποιώντας με «σοβαρή απάντηση» όσα πλοία αρνηθούν να συμμορφωθούν (CNBC). Από το πέρασμα αυτό διέρχονται περίπου 20 εκατ. βαρέλια αργού ημερησίως και περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου (EIA). Για την Ευρώπη, το κρίσιμο τεστ δεν είναι νομικό αλλά πρακτικό: αν οι ασφαλιστές και οι πλοιοκτήτες αρχίσουν να ακολουθούν τη διαδρομή της Τεχεράνης πριν κινηθούν οι κυβερνήσεις, το Ιράν θα έχει αποκτήσει έλεγχο χωρίς να χρειαστεί επίσημο κλείσιμο.

Δύο διαδρομές, μία απειλή

Μετά την προσωρινή συμφωνία των ΗΠΑ και του Ιράν στις 17 Ιουνίου για την επαναλειτουργία του περάσματος, το Ομάν πρότεινε έναν διάδρομο χωρίς τέλη κατά μήκος των ακτών του, σε συντονισμό με τον ΔΝΟ, τον οργανισμό του ΟΗΕ για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας (Gulf Industry/ONA). Τα πλοία τον δοκίμασαν. Στις 24 Ιουνίου, 78 πλοία διέσχισαν το Στενό, με το 42% να επιλέγει την ομανική διαδρομή (S&P Global). Την επόμενη ημέρα, οι Φρουροί της Επανάστασης απέρριψαν κάθε διαδρομή που δεν ελέγχεται από το Ιράν.

Εκεί βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Σύμφωνα με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, κανένα παράκτιο κράτος δεν μπορεί να αναστείλει το δικαίωμα «διέλευσης transit» από στενά που χρησιμοποιούνται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα (UNCLOS). Η ιρανική αξίωση πηγαίνει πιο μακριά: η Τεχεράνη διεκδικεί το δικαίωμα να αποφασίζει ποια διαδρομή θεωρείται αποδεκτή και να απειλεί όσα πλοία επιλέγουν διαφορετικά.

Ποιος αποφασίζει πραγματικά για ένα ταξίδι

Οι κυβερνήσεις διακηρύσσουν αρχές. Οι πλοίαρχοι αποφασίζουν αν θα ταξιδέψουν. Ένα πλοίο που πλησιάζει σήμερα το Ορμούζ εξετάζει πρώτα την ασφάλιση πολεμικού κινδύνου, τις οδηγίες των P&I clubs, δηλαδή των αλληλασφαλιστικών οργανισμών που καλύπτουν ευθύνη για ναυτικά ατυχήματα, τις συμβουλές για τις κυρώσεις και τις ρήτρες του ναυλοσυμφώνου, πριν ακόμη κοιτάξει τον καιρό. Τα P&I clubs έχουν ξεκαθαρίσει ότι δεν παρέχουν κάλυψη για εμπόριο που παραβιάζει κυρώσεις (Shipowners' Club). Οι πρότυπες ρήτρες πολεμικού κινδύνου της BIMCO επιτρέπουν στους πλοιοκτήτες να αρνηθούν οποιαδήποτε διέλευση κρίνουν μη ασφαλή (BIMCO). Οι ασφαλιστές λένε ότι μπορεί να χρειαστούν μήνες σταθερότητας πριν μειωθούν τα ασφάλιστρα (CNBC).

Το αποτέλεσμα είναι μια παγίδα δύο όψεων. Η χρήση της εγκεκριμένης από την Τεχεράνη διαδρομής μπορεί να δημιουργήσει έκθεση σε κυρώσεις. Η αποφυγή της μπορεί να σημαίνει φυσικό κίνδυνο και ασφάλιστρα που καθιστούν το ταξίδι εμπορικά απαγορευτικό. Το Ιράν δεν χρειάζεται να αποκλείσει το Στενό, αν οι ιδιωτικοί μηχανισμοί της αγοράς κλείσουν τις εναλλακτικές.

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει η Ευρώπη

Η ΕΕ έχει κινηθεί, αλλά με εργαλεία φτιαγμένα για άλλο είδος πίεσης. Στις 8 Ιουνίου, το Συμβούλιο, όπου οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών λαμβάνουν κοινές αποφάσεις, επέβαλε κυρώσεις σε μονάδα του Ναυτικού των Φρουρών της Επανάστασης και σε δύο πρόσωπα βάσει ενός νέου διευρυμένου πλαισίου. Ήταν η πρώτη φορά που η ΕΕ χρησιμοποίησε κυρώσεις ειδικά για την υπεράσπιση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας (2eu.brussels, Firstpost). Η Γαλλία επιμένει στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα χωρίς όρους και παρουσιάζει οποιαδήποτε στρατιωτική απάντηση ως αποναρκοθέτηση και συνοδεία πλοίων (La Gazette France).

Οι κυρώσεις παγώνουν περιουσιακά στοιχεία και περιορίζουν ταξίδια. Δεν καθαρίζουν νάρκες ούτε κάνουν μια επικίνδυνη διαδρομή εμπορικά βιώσιμη. Οι δύο ευρωπαϊκές ναυτικές αποστολές στην περιοχή δείχνουν το κενό. Η EMASOH/Agenor, μια ευρωπαϊκή επιχείρηση επιτήρησης υπό γαλλική ηγεσία με συμμετοχή περίπου οκτώ κρατών-μελών, παρακολουθεί το Στενό αλλά δεν έχει εντολή επιβολής (EMASOH). Η επιχείρηση ASPIDES, που ξεκίνησε το 2024 για την προστασία της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα, μπορεί να συνοδεύει πλοία μέσα από ζώνες κινδύνου, αλλά σχεδιάστηκε για την αποτροπή επιθέσεων των Χούθι, όχι για να υποχρεώσει ένα παράκτιο κράτος να αποδεχθεί εναλλακτικούς διαδρόμους (Council of the EU).

Η ενεργειακή σύνδεση της Ευρώπης με το Ορμούζ περνά κυρίως μέσα από τις τιμές, όχι μέσα από αγωγούς. Το μεγαλύτερο μέρος του αργού που διέρχεται από το Στενό κατευθύνεται προς την Ασία, άρα μια διαταραχή θα πλήξει την Ευρώπη περισσότερο μέσω ακριβότερου πετρελαίου και υψηλότερων ναύλων παρά μέσω άδειων δεξαμενόπλοιων στα ευρωπαϊκά λιμάνια. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επισημάνει τα αεροπορικά καύσιμα ως έναν από τους κλάδους όπου η πίεση μπορεί να γίνει πιο αισθητή (EIA, Infobae/EFE).

Η άδεια 60 ημερών για τις αμερικανικές κυρώσεις, πάνω στην οποία στηρίζεται η σημερινή εκεχειρία, λήγει στις 21 Αυγούστου. Αν τα πλοία συνεχίσουν να χρησιμοποιούν τον διάδρομο του Ομάν και οι ασφαλιστές αρχίσουν να δίνουν τιμές που καθιστούν το πέρασμα εφαρμόσιμο, ο έλεγχος του Ιράν θα χαλαρώσει. Αν οι νάρκες και οι επιθέσεις αφήσουν μόνο την ιρανική διαδρομή αρκετά ασφαλή ώστε να ασφαλίζεται, η διέλευση transit, δηλαδή ο νομικός κανόνας ότι κανένα παράκτιο κράτος δεν μπορεί να μπλοκάρει ένα διεθνές στενό, θα αρχίσει να εξαρτάται από την άδεια εκείνου που απειλεί. Το προηγούμενο δεν θα αφορά μόνο τον Κόλπο.