Η Ιταλία ολοκλήρωσε μόλις €3.7bn έργων

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το ταμείο των 577 δισ. ευρώ που δημιούργησε η ΕΕ το 2021 για να στηρίξει τις οικονομίες μετά την πανδημία, έχει σκληρή προθεσμία: 31 Αυγούστου 2026. Μετά από αυτή την ημερομηνία, κανένα νέο ορόσημο δεν θα μετρά. Έως τις 30 Σεπτεμβρίου πρέπει να έχουν κατατεθεί όλα τα αιτήματα πληρωμής. Όσα χρήματα μείνουν αδιάθετα, χάνονται. Μέχρι σήμερα έχει εκταμιευθεί προς τις κυβερνήσεις περίπου το 58% του συνολικού ποσού (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ING Think). Το πραγματικό πρόβλημα, όμως, βρίσκεται στο ενδιάμεσο στάδιο: ανάμεσα στην είσπραξη των ευρωπαϊκών πόρων από ένα κράτος και στη μετατροπή τους σε νοσοκομεία, σχολεία ή στήριξη μικρών επιχειρήσεων.

Η Ιταλία πήρε τα χρήματα. Τα έργα δεν ακολούθησαν.

Η Ιταλία δείχνει το πρόβλημα στην πιο καθαρή μορφή του. Η Ρώμη έχει εισπράξει 166 δισ. ευρώ, δηλαδή το 85% της συνολικής κατανομής των 191 δισ. ευρώ, της μεγαλύτερης στην ΕΕ (ιταλική κυβέρνηση). Ωστόσο, το ιταλικό Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε ότι τα έργα που έχουν πράγματι ολοκληρωθεί αντιστοιχούν μόλις σε 3,7 δισ. ευρώ (upday, Il Resto del Carlino). Τα υπόλοιπα βρίσκονται σε διάφορα στάδια διοικητικής επεξεργασίας. Χιλιάδες μικροί δήμοι πήραν χρηματοδότηση, αλλά δεν διαθέτουν προσωπικό για διαγωνισμούς, συμβάσεις και επίβλεψη. Οι νότιες περιφέρειες υστερούν περισσότερο: η Σικελία βρίσκεται σε ποσοστό πληρωμών 22%, η Καλαβρία στο 25%, ενώ το Βένετο φθάνει το 47% (Il Foglio).

Στη διοικητική αδυναμία προστίθεται και η πραγματική οικονομία των εργοταξίων. Το κόστος κατασκευών έχει αυξηθεί κατά 40% από το 2022, ενώ οι ευρωπαϊκές επιχορηγήσεις για τα ίδια έργα υπολογίστηκαν με τιμές του 2021 (Legacoop Romagna). Αυτό ανατρέπει τους προϋπολογισμούς των αναδόχων: μια εταιρεία αναλαμβάνει την ανακαίνιση ενός σχολείου με συγκεκριμένη τιμή και, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η στέγη, τα υλικά έχουν απορροφήσει το περιθώριο. Το αποτέλεσμα ήταν 13.500 διαδικασίες αφερεγγυότητας στον ιταλικό κατασκευαστικό κλάδο το 2025 (Unioncamere). Κάθε πτώχευση αφήνει πίσω της και ένα δημόσιο έργο σε εκκρεμότητα.

Πιο ανατολικά, η εικόνα είναι ακόμη βαρύτερη. Η Ουγγαρία έχει λάβει μόλις 9% από το πακέτο των 10,4 δισ. ευρώ, καθώς 9,5 δισ. ευρώ παραμένουν παγωμένα λόγω των συγκρούσεων με την ΕΕ για το κράτος δικαίου (Portfolio.hu). Η Ρουμανία κινδυνεύει με κυρώσεις 15 δισ. ευρώ, έχοντας 38 ορόσημα σε εκκρεμότητα (DCNews). Η Βουλγαρία κατάφερε να απορροφήσει μόνο 53%, αφού από την έγκριση του σχεδίου της πέρασαν επτά κυβερνήσεις.

Επιβίωση με χαμηλότερες φιλοδοξίες

Οι χώρες που εμφανίζονται πιο επιτυχημένες συχνά έφθασαν εκεί μειώνοντας τους στόχους τους. Η Πορτογαλία απέφυγε την απώλεια 2 δισ. ευρώ αναπρογραμματίζοντας τρεις φορές το σχέδιό της, αφαιρώντας γραμμές μετρό στη Λισαβόνα και το Πόρτο, μειώνοντας στο μισό τους στόχους για τη στέγαση και περικόπτοντας κατά 40% τις προβλεπόμενες νοσοκομειακές κλίνες (Eco/Sapo, Observador). Διοχέτευσε επίσης 964 εκατ. ευρώ σε αναπτυξιακή τράπεζα, της οποίας τα δανειακά προγράμματα θεωρούνται «εκτελεσμένα» με την υπογραφή των συμβάσεων, όχι με την ολοκλήρωση των επενδύσεων (Conta-la.pt). Το ίδιο το πορτογαλικό όργανο εποπτείας έθεσε το ερώτημα: «Θυσιάζουμε τον αντίκτυπο;»

Η Ελλάδα, που έχει αντλήσει 68,5% από το πακέτο των 36 δισ. ευρώ, πιέζεται από διαφορετική πλευρά. Η ζήτηση για τα φθηνά δάνεια του Ταμείου Ανάκαμψης, με επιτόκια 0,3–1%, υπερβαίνει τη διαθέσιμη προσφορά κατά 6–8 δισ. ευρώ (News247). Όταν αυτά τα δάνεια σταματήσουν, οι επιχειρήσεις θα βρεθούν απέναντι σε επιτόκια αγοράς τρεις έως τέσσερις φορές υψηλότερα (Protothema).

Ένα ελάττωμα στον ίδιο τον σχεδιασμό

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο εντόπισε την κεντρική αντίφαση: ο Μηχανισμός Ανάκαμψης πληρώνει με βάση ορόσημα, όχι πραγματικές δαπάνες. Δεν υπάρχει μηχανισμός επιστροφής χρημάτων όταν ένα ορόσημο έχει τυπικά επιτευχθεί, αλλά η επένδυση που βρίσκεται από πίσω δεν έχει ολοκληρωθεί (ειδική έκθεση 13/2024 του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, eucrim).

Το βαθύτερο πρόβλημα, όπως σημείωσε το Bruegel, το οικονομικό ινστιτούτο με έδρα τις Βρυξέλλες, είναι ότι οι πληρωμές βάσει επιδόσεων προϋποθέτουν ισχυρούς θεσμούς (Bruegel). Η Ρουμανία, η Βουλγαρία και η Ουγγαρία, δηλαδή οι χώρες με τις πιο αδύναμες διοικήσεις, είναι ακριβώς εκείνες που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη μετασχηματισμού. Ο Μηχανισμός σχεδιάστηκε για να κλείσει αποκλίσεις. Στην πράξη, τις αναπαρήγαγε.

Το Ευρωπαϊκό Δημοσιονομικό Συμβούλιο εκτιμά ότι οι επιχορηγήσεις του Μηχανισμού πρόσθεσαν περίπου 0,25% του ΑΕΠ ετησίως στις δημόσιες επενδύσεις της ΕΕ, μια ώθηση που εξαφανίζεται το 2027 χωρίς να υπάρχει διάδοχο εργαλείο (Ευρωπαϊκό Δημοσιονομικό Συμβούλιο). Ο επόμενος προϋπολογιστικός κύκλος της ΕΕ αρχίζει το 2028 και οι διαπραγματευτές δεν έχουν συμφωνήσει καν αν πρέπει να υπάρξει μόνιμος επενδυτικός μηχανισμός. Το ερώτημα που απομένει είναι πόσα χρήματα θα χαθούν και αν η τρύπα που θα αφήσουν θα γίνει εγκαίρως ορατή.