Η Ιταλία παζαρεύει ενέργεια με την άμυνα

Οι υπουργοί Οικονομικών της Ομάδας των Επτά συναντήθηκαν το περασμένο Σαββατοκύριακο στο Παρίσι και δεν έδωσαν στον Ιταλό υπουργό Οικονομίας Τζανκάρλο Τζορτζέτι σχεδόν τίποτα. Το κοινό ανακοινωθέν ζήτησε «δημοσιονομική συγκράτηση», όχι ευελιξία, παρότι ο πόλεμος με το Ιράν σπρώχνει το ενεργειακό κόστος στην Ευρώπη σε επίπεδα που είχαν να εμφανιστούν από το 2022. Κανένα μέλος της Ομάδας των Επτά δεν στήριξε το αίτημα της Ρώμης να αντιμετωπιστούν οι ενεργειακές δαπάνες όπως ήδη αντιμετωπίζονται οι στρατιωτικές: ως έκτακτη ανάγκη που δικαιολογεί χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων.

Η άρνηση δείχνει πώς λειτουργούν στην πράξη οι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες. Δεκαεπτά χώρες της ΕΕ έχουν ενεργοποιήσει την εθνική ρήτρα διαφυγής, μια πρόβλεψη του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, δηλαδή του ευρωπαϊκού πλαισίου που περιορίζει τον κρατικό δανεισμό, η οποία τους επιτρέπει να δαπανούν έως 1,5% του ΑΕΠ πάνω από τους στόχους για το έλλειμμα σε αμυντικές δαπάνες χωρίς κυρώσεις. Η Ιταλία ζητεί την ίδια μεταχείριση για το ενεργειακό κόστος που προκαλεί ο αποκλεισμός του Στενού του Ορμούζ. Οι Βρυξέλλες λένε όχι.

Ποιος περνά από την έξοδο κινδύνου

Η εθνική ρήτρα διαφυγής στηρίχθηκε σε μια απλή λογική: ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία δημιούργησε απειλή ασφάλειας, άρα οι κυβερνήσεις χρειάζονται δημοσιονομικό χώρο για επανεξοπλισμό. Η ρήτρα ενεργοποιήθηκε για 15 κράτη-μέλη τον Ιούλιο του 2025. Η Γερμανία προστέθηκε τον Οκτώβριο του 2025 και η Αυστρία τον Φεβρουάριο του 2026.

Η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι έγραψε στην πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στις 17 Μαΐου, υποστηρίζοντας ότι η ενεργειακή ασφάλεια, εν μέσω πολέμου που έχει κλείσει έναν βασικό κόμβο μεταφοράς πετρελαίου, είναι εξίσου στρατηγική με τη στρατιωτική ετοιμότητα. Ο αντιπρόεδρος της Επιτροπής Βάλντις Ντομπρόβσκις δήλωσε ότι το αίτημα «εξετάζεται», διατύπωση που στις Βρυξέλλες συχνά σημαίνει ότι το θέμα μπαίνει στο συρτάρι. Αν η ρήτρα επεκταθεί στην ενέργεια, κάθε χώρα με υψηλό χρέος θα μπορεί να ζητήσει την ίδια εξαίρεση, με κόστος που το Reuters έχει εκτιμήσει σε πάνω από 30 δισ. ευρώ σε επίπεδο ΕΕ.

Το ρήγμα του χρέους

Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς όξυνε τη βόρεια γραμμή στις 19 Μαΐου: το υπερβολικό χρέος «απειλεί την κυριαρχία», είπε, ενώ ορισμένες χώρες «δαπανούν περισσότερα για τόκους παρά για άμυνα». Δεν κατονόμασε την Ιταλία, αλλά ο αποδέκτης ήταν προφανής.

Η ίδια η Γερμανία, ωστόσο, χρησιμοποιεί γενναιόδωρα την εθνική ρήτρα διαφυγής. Το ομοσπονδιακό ελεγκτικό συνέδριό της έχει προειδοποιήσει ότι δαπάνες για την κυβερνοασφάλεια, την πολιτική προστασία και τις υπηρεσίες πληροφοριών εντάσσονται στην «άμυνα», παρότι σε κανονικές συνθήκες θα ταξινομούνταν ως εσωτερική διοίκηση. Το Βερολίνο διοχετεύει επίσης περίπου 15 δισ. ευρώ σε ενεργειακές επιδοτήσεις μέσω του τακτικού προϋπολογισμού και του κλιματικού ταμείου. Μπορεί να το κάνει επειδή το χρέος του βρίσκεται γύρω στο 65% του ΑΕΠ. Το ιταλικό είναι στο 137%. Η Ολλανδία, με χρέος 44% και κορυφαία πιστοληπτική αξιολόγηση, άρα πολύ χαμηλό κόστος δανεισμού, μπορεί να απορροφά ενεργειακά σοκ χωρίς να πιέζει τον προϋπολογισμό της.

Οι κανόνες ευνοούν έντονα τις χώρες που έχουν δημοσιονομικό χώρο. Η Γαλλία το δείχνει με τον πιο οδυνηρό τρόπο. Το Παρίσι βρίσκεται σε διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος, δηλαδή στο πειθαρχικό σκέλος της ΕΕ για κυβερνήσεις που υπερβαίνουν τα όρια δαπανών, από τον Ιούλιο του 2024. Αυτό το εμποδίζει να ενεργοποιήσει την εθνική ρήτρα διαφυγής, παρότι 17 άλλες χώρες την έχουν ήδη χρησιμοποιήσει.

Οι πληρωμές τόκων της Γαλλίας έχουν φτάσει, σύμφωνα με έκθεση της γαλλικής Γερουσίας, σε εκτιμώμενα 74 δισ. ευρώ το 2026, υπερβαίνοντας πλέον τον αμυντικό προϋπολογισμό της, που κινείται γύρω στα 57 δισ. ευρώ. Η κυβέρνηση απάντησε με πάγωμα δαπανών 6 δισ. ευρώ, κόβοντας από άλλα υπουργεία ισόποσα για κάθε νέα ενεργειακή δαπάνη. Ο βασικός εταίρος της Ευρώπης στην ασφάλεια πληρώνει περισσότερα για την εξυπηρέτηση παλαιού χρέους απ’ όσα διαθέτει για τον στρατό του.

Το ισχυρότερο χαρτί της Ρώμης

Ο Τζορτζέτι είπε στους δημοσιογράφους ότι υπάρχουν «πολλοί δρόμοι» προς το ίδιο αποτέλεσμα: ανακατεύθυνση αδιάθετων πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης, ταξινόμηση των ενεργειακών δαπανών ως εφάπαξ μέτρων ή φορολόγηση των υπερκερδών των ενεργειακών εταιρειών. Η Ιταλία δεν έχει αυξήσει τον φόρο στα υπερκέρδη, παρά τα εκτιμώμενα 9 δισ. ευρώ κερδών στην εγχώρια ανάντη αγορά ενέργειας.

Το πραγματικό διαπραγματευτικό όπλο της Ρώμης, όμως, είναι το νέο κοινό ευρωπαϊκό πρόγραμμα αμυντικών δανείων, ύψους 150 δισ. ευρώ. Η Ιταλία έχει ζητήσει 14,9 δισ. ευρώ από αυτό. Η Μελόνι έχει αφήσει να εννοηθεί ότι, χωρίς ενεργειακή ευελιξία, θα είναι «πολύ δύσκολο» να εξηγήσει το πρόγραμμα στην ιταλική κοινή γνώμη. Η προθεσμία ενεργοποίησης λήγει στο τέλος Μαΐου. Πρόκειται για πολιτικό παζάρι.

Αν η Ιταλία καθυστερήσει ή αποχωρήσει, το πρόγραμμα επανεξοπλισμού της ΕΕ χάνει το τρίτο μεγαλύτερο μέλος του. Η Επιτροπή το γνωρίζει. Το κρίσιμο ερώτημα τώρα είναι πόσο θα υποχωρήσουν οι Βρυξέλλες στους ενεργειακούς κανόνες για να προστατεύσουν τις αμυντικές τους φιλοδοξίες.