Η προθεσμία των €194bn πιέζει την Ιταλία

Η ιταλική κυβέρνηση συγκρούεται για κονδύλια που, τυπικά, διαθέτει αλλά πρακτικά δεν προλαβαίνει να απορροφήσει. Το κεντρικό λογιστήριο ζήτησε από τα υπουργεία να εξηγήσουν τι συνέβη με τα αδιάθετα ποσά από το ιταλικό μερίδιο του ευρωπαϊκού προγράμματος ανάκαμψης μετά την πανδημία, γνωστού στην Ιταλία ως PNRR. Η αντιπαράθεση φωτίζει ένα πρόβλημα που δεν αφορά μόνο τη Ρώμη: δύο μήνες πριν από την τελική προθεσμία ολοκλήρωσης, οι κυβερνήσεις της Ευρώπης πρέπει να αποδείξουν ότι μπορούν να μετατρέψουν τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις χρηματοδότησης σε πραγματικά έργα.

Η αλυσίδα πληρωμών έχει έναν κρίσιμο όρο

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το ευρωπαϊκό πρόγραμμα που μοιράζει εκατοντάδες δισ. ευρώ μετά την πανδημία, δεν λειτουργεί ως απλή μεταφορά χρημάτων προς τις κυβερνήσεις. Κάθε χώρα κατέθεσε λεπτομερές σχέδιο με συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πληρώνει σε δόσεις, μόνο αφού ελέγξει ότι τα συμφωνημένα ορόσημα έχουν πράγματι εκπληρωθεί (EUR-Lex, European Commission). Ένα υπουργείο μπορεί να έχει στα χαρτιά δισεκατομμύρια στη διάθεσή του, αλλά χωρίς ολοκληρωμένο έργο και σωστή τεκμηρίωση οι Βρυξέλλες δεν εκταμιεύουν την επόμενη δόση.

Τα χρήματα χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Οι επιχορηγήσεις είναι ποσά που καταβάλλει η ΕΕ χωρίς να τα δανείζει· αν χαθούν οι στόχοι, τα χρήματα δεν φτάνουν ποτέ. Τα δάνεια, αντίθετα, εγγράφονται στο εθνικό χρέος. Η Ιταλία χρησιμοποίησε σε μεγάλο βαθμό το δανειακό σκέλος του Μηχανισμού. Αν τα έργα που χρηματοδοτούνται με δάνεια δεν αποδώσουν, το χρέος παραμένει.

Οι οδηγίες κλεισίματος που δημοσίευσε η Επιτροπή τον Μάιο αφήνουν ελάχιστο περιθώριο. Όλα τα ορόσημα πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί έως τις 31 Αυγούστου 2026. Τα αιτήματα πληρωμής υποβάλλονται έως τον Σεπτέμβριο. Το πρόγραμμα κλείνει στις 31 Δεκεμβρίου (European Commission).

Ιταλία: 194 δισ. ευρώ στα χαρτιά, μισοτελειωμένα έργα στο πεδίο

Η Ιταλία έχει τη μεγαλύτερη κατανομή από τον Μηχανισμό, περίπου 194 δισ. ευρώ, και έχει ήδη λάβει περίπου 166 δισ. ευρώ, δηλαδή 85 τοις εκατό (Powerzine, European Commission). Η κυβέρνηση αναφέρει ότι η υλοποίηση βρίσκεται στο 72 τοις εκατό (Il Fatto Quotidiano). Όμως μια κυβέρνηση μπορεί να περάσει μια μεταρρύθμιση ή να αναθέσει μια σύμβαση και να καλύψει ένα ευρωπαϊκό ορόσημο, ενώ το σχολείο ή η κοινωνική υποδομή που αφορά το έργο παραμένει εργοτάξιο.

Η εκπαίδευση δείχνει το κενό ανάμεσα στη λογιστική πρόοδο και την πραγματικότητα. Σύμφωνα με στοιχεία του Fondazione Agnelli, οι δαπάνες του PNRR για την εκπαίδευση είχαν φτάσει μόλις στο 45,6 τοις εκατό έως τον Φεβρουάριο του 2026, ενώ το 62 τοις εκατό των πόρων παρέμενε δεσμευμένο σε έργα που ακόμη δημοπρατούνταν ή κατασκευάζονταν. Ο αρχικός στόχος για 264.000 νέες θέσεις σε βρεφονηπιακούς σταθμούς μειώθηκε στις 150.480 (Corriere). Σε ακόμη πιο οξύ παράδειγμα, πρόγραμμα που θα πρόσφερε σε εκμεταλλευόμενους εργάτες γης εναλλακτική στέγαση αντί για καταυλισμούς εργασιακής κακοποίησης δαπάνησε μόλις 20 εκατ. από τα 200 εκατ. ευρώ που είχαν διατεθεί (Editoriale Domani). Οι εργάτες παραμένουν στους καταυλισμούς.

Η προθεσμία πιέζει όλη την Ευρώπη

Η Ιταλία δεν αποτελεί εξαίρεση. Έως το τέλος του 2024 είχε εκταμιευθεί σε επίπεδο ΕΕ μόνο το 47 τοις εκατό των διαθέσιμων πόρων του Μηχανισμού (European Parliament). Κατά μέσο όρο, μόλις τα μισά από όσα είχαν λάβει οι εθνικές πρωτεύουσες είχαν φτάσει στους τελικούς δικαιούχους έως το τέλος του 2023 (European Data Journalism Network). Το κοινό σημείο συμφόρησης δεν είναι κυρίως η πολιτική βούληση, αλλά οι διαγωνισμοί, οι αδειοδοτήσεις και η διοικητική ικανότητα της τοπικής αυτοδιοίκησης, δηλαδή ο μηχανισμός που μετατρέπει το ευρωπαϊκό χρήμα σε κτίρια και υπηρεσίες μέσα σε ένα άκαμπτο χρονοδιάγραμμα.

Η Τράπεζα της Ελλάδος χαρακτήρισε «εξαιρετικά φιλόδοξη» την απορρόφηση των υπόλοιπων 10 δισ. ευρώ (Euro2Day). Πορτογαλικοί δήμοι έστειλαν επιστολή στην κυβέρνηση ζητώντας να μάθουν ποιος θα πληρώσει για έργα που δεν θα ολοκληρωθούν εγκαίρως (Observador, RTP). Η Ρουμανία μείωσε ευθέως το σχέδιό της κατά 1,2 δισ. ευρώ, αντί να προσποιηθεί ότι μπορεί να δαπανήσει τα πάντα (Romania Insider).

Το πορτογαλικό ερώτημα είναι το ουσιαστικό. Στις επιχορηγήσεις, τα αδιάθετα ποσά μένουν στην ΕΕ και η χώρα δεν τα εισπράττει ποτέ. Στα δάνεια, το χρέος παραμένει ακόμη κι αν το έργο δεν τελείωσε (European Parliament). Και στις δύο περιπτώσεις, ο βρεφονηπιακός σταθμός που δεν χτίστηκε εξακολουθεί να χρειάζεται. Κάποιος πρέπει να πληρώσει, και δεν θα είναι οι Βρυξέλλες.

Στην Ιταλία, το βάρος πέφτει περισσότερο στους φτωχότερους δήμους του Νότου, εκεί όπου οι τοπικές διοικήσεις είχαν εξαρχής τη μικρότερη δυνατότητα να διαχειριστούν σύνθετους ευρωπαϊκούς διαγωνισμούς. Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης σχεδιάστηκε έτσι ώστε να ανταμείβει τις χώρες που ολοκληρώνουν δημόσια έργα εντός προθεσμίας. Το κόστος της αποτυχίας όμως καταλήγει στις κοινότητες που είχαν τη μεγαλύτερη ανάγκη την επένδυση.