Το εκλογικό μπόνους ίσως δεν δώσει πλειοψηφία

Η ιταλική Βουλή έδωσε στις 8 Οκτωβρίου την τελική έγκριση στην εκλογική μεταρρύθμιση της Τζόρτζια Μελόνι, με 227 ψήφους υπέρ και 164 κατά σε μυστική ψηφοφορία (Επίσημη ψηφοφορία της Βουλής, AGI). Ο νόμος δίνει στους επικεφαλής των συνασπισμών μεγαλύτερο έλεγχο στην επιλογή όσων θα καταλάβουν έδρες στο Κοινοβούλιο. Υπόσχεται σταθερή κυβέρνηση μέσω ενός μπόνους εδρών, όμως ο τεχνικός φάκελος της Βουλής δείχνει ότι ένας νικητής που βρίσκεται ακριβώς στο όριο μπορεί να μείνει μία έδρα κάτω από την πλειοψηφία στη Γερουσία (Επίσημος τεχνικός φάκελος Βουλής–Γερουσίας).

Η Μελόνι υποστηρίζει ότι πλέον οι ψηφοφόροι θα επιλέγουν κόμμα, συνασπισμό, πρόγραμμα, υποψήφιο πρωθυπουργό και βουλευτή (AGI). Οι επικεφαλής της αντιπολίτευσης, Έλι Σλάιν και Τζουζέπε Κόντε, λένε ότι η κυβέρνηση αλλάζει τους κανόνες προς όφελός της ενόψει των επόμενων εκλογών, ενώ οι βουλευτές της αντιπολίτευσης έχουν δεσμευτεί να προσβάλουν τον νόμο (AP).

Ένα μπόνους που μπορεί να μην αρκεί

Ο νόμος καταργεί το μικτό σύστημα της Ιταλίας, που συνδύαζε κομματικές λίστες με μονοεδρικές περιφέρειες. Στη θέση του εισάγει αναλογική κατανομή εδρών, με πρόσθετο μπόνους για τον νικητή (Reuters μέσω Internazionale). Για να λάβει το μπόνους, ένα κόμμα ή ένας συνασπισμός πρέπει να συγκεντρώσει τουλάχιστον 42 τοις εκατό των έγκυρων ψήφων (Επίσημος τεχνικός φάκελος Βουλής–Γερουσίας).

Το όριο από μόνο του δεν αρκεί. Το ίδιο κόμμα ή ο ίδιος συνασπισμός πρέπει να έρθει πρώτος και στη Βουλή και στη Γερουσία. Αν αποτύχει σε ένα από τα δύο σώματα, δεν παίρνει μπόνους σε κανένα· δεύτερος γύρος δεν προβλέπεται (De Standaard). Η προϋπόθεση για τη Γερουσία έχει σημασία, επειδή η ιταλική κυβέρνηση χρειάζεται τη στήριξη και των δύο σωμάτων για να αναλάβει καθήκοντα και να περάσει νόμους.

Το μπόνους αντιστοιχεί σε 70 έδρες στη Βουλή και 35 στη Γερουσία, μέσα στα σταθερά σύνολα των 400 και 200 εδρών (Επίσημος τεχνικός φάκελος Βουλής–Γερουσίας). Ο αριθμός των εδρών δεν αυξάνεται: κάθε έδρα του μπόνους αφαιρείται από εκείνες που διαφορετικά θα κέρδιζε κάποιο άλλο κόμμα.

Εδώ αποδυναμώνεται η υπόσχεση για σταθερότητα. Στο απλό παράδειγμα του τεχνικού φακέλου, ένας συνασπισμός που μόλις πιάνει το όριο κερδίζει την πλειοψηφία στη Βουλή, αλλά όχι στη Γερουσία. Παίρνει 202 από τις 400 έδρες της Βουλής, αλλά μόνο 100 από τις 200 της Γερουσίας, μία λιγότερη από τις 101 που απαιτούνται για πλειοψηφία (Επίσημος τεχνικός φάκελος Βουλής–Γερουσίας). Στην πράξη, το αποτέλεσμα θα επηρεαστεί από τις στρογγυλοποιήσεις, την κατανομή των ψήφων στις περιφέρειες και τις ψήφους σε κόμματα που δεν κερδίζουν έδρες.

Οι επικεφαλής των συνασπισμών κερδίζουν τον μεγαλύτερο έλεγχο

Το πιο βέβαιο αποτέλεσμα αφορά όσους σχηματίζουν τους συνασπισμούς. Οι ψήφοι σε συμμαχικά ψηφοδέλτια που μένουν κάτω από το όριο του 3 τοις εκατό προσμετρώνται στο 42 τοις εκατό του συνασπισμού, παρότι αυτά τα μικρά ψηφοδέλτια συνήθως δεν κερδίζουν έδρες με την κανονική κατανομή (Reuters μέσω Internazionale). Έτσι, κάθε μικρός σύμμαχος αξίζει να ενταχθεί στον συνασπισμό, ανεξάρτητα από τις δικές του πιθανότητες να εκλέξει βουλευτές.

Οι έδρες του μπόνους κατανέμονται σε προκαθορισμένη λίστα υποψηφίων, την οποία καταρτίζουν οι διαπραγματευτές του συνασπισμού πριν από την ημέρα των εκλογών (De Morgen). Οι ψηφοφόροι δεν μπορούν να αλλάξουν τη σειρά της λίστας. Με την ψήφο τους στον συνασπισμό εκλέγονται όσοι έχουν τοποθετηθεί σε αυτή από τους επικεφαλής του, επομένως τις έδρες που προορίζονται να εξασφαλίσουν την πλειοψηφία τις μοιράζουν τα κομματικά επιτελεία.

Ο ξένος Τύπος έχει αναδείξει ένα σημείο που συνήθως παραλείπουν και οι δύο πλευρές. Η De Standaard επικαλέστηκε τον πολιτικό επιστήμονα Τζοβάνι Ορσίνα, ο οποίος σημείωσε ότι το μπόνους θα μπορούσε να κερδηθεί και από μια ενωμένη αντιπολίτευση (De Standaard). Οι κανόνες ευνοούν όποιον καταφέρει να συγκροτήσει την ευρύτερη συμμαχία. Η επίδραση ξεπερνά τη Ρώμη, καθώς ο νικητής θα αποφασίζει ποιος εκπροσωπεί την Ιταλία στις διαπραγματεύσεις μεταξύ των κυβερνήσεων της ΕΕ.

Τι απομένει ως εμπόδιο

Ο νόμος δεν θα εφαρμοστεί σε εκλογές προτού τον υπογράψει και τον δημοσιεύσει επίσημα ο πρόεδρος της Δημοκρατίας (Ιταλικό Σύνταγμα, άρθρο 73). Το Συνταγματικό Δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί για τον νόμο. Στο παρελθόν ακύρωσε μπόνους χωρίς ελάχιστο όριο και το 2017 έκρινε συνταγματικό ένα όριο του 40 τοις εκατό (Συνταγματικό Δικαστήριο, απόφαση 35/2017).

Η προσφυγή που έχει εξαγγείλει η αντιπολίτευση προσκρούει σε διαδικαστικό εμπόδιο. Τα κόμματα δεν μπορούν να προσφύγουν απευθείας στο Δικαστήριο κατά του νόμου. Πρέπει πρώτα ένας δικαστής, εξετάζοντας πραγματική υπόθεση, να παραπέμψει το ζήτημα· συνεπώς, ο έλεγχος εξαρτάται από το αν θα προκύψει σχετική διαφορά ενώπιον ιταλικού δικαστηρίου.

Στο παράδειγμα της Βουλής, το μπόνους δίνει πλειοψηφία στο ένα σώμα αλλά όχι στη Γερουσία, άρα δεν εγγυάται τη σταθερότητα που υπόσχεται η Μελόνι. Πιο σαφής είναι η επίδρασή του στην επιλογή των υποψηφίων: τις έδρες του μπόνους θα καταλάβουν όσοι επιλέξουν οι επικεφαλής των συνασπισμών, όχι οι ψηφοφόροι.