Ιταλία και Αυστρία συγκρούονται για το Μπρένερ

Η Ιταλία οδηγεί την Αυστρία στο ανώτατο δικαστήριο της ΕΕ για τους περιορισμούς στη διέλευση φορτηγών από το πέρασμα του Μπρένερ, τον πιο πολυσύχναστο αλπικό οδικό διάδρομο εμπορευματικών μεταφορών στην Ευρώπη. Η υπόθεση βασίζεται στο άρθρο 259 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ, μια σπάνια χρησιμοποιούμενη διάταξη που επιτρέπει σε ένα κράτος-μέλος να προσφύγει απευθείας κατά άλλου κράτους-μέλους στο Δικαστήριο της ΕΕ. Σύμφωνα με πληροφορίες, η γνώμη του γενικού εισαγγελέα αναμένεται αυτή την εβδομάδα, ενώ η δεσμευτική απόφαση του Δικαστηρίου το φθινόπωρο.

Στον πυρήνα της αντιπαράθεσης βρίσκεται η σύγκρουση ανάμεσα στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, που κατοχυρώνεται από το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ, και στην προσπάθεια του Τιρόλου να προστατεύσει τους κατοίκους του από τη ρύπανση και τον θόρυβο που προκαλούν κάθε χρόνο εκατομμύρια φορτηγά. Το ιταλικό υπουργείο Μεταφορών υποστηρίζει ότι οι περιορισμοί, αθροιστικά, επιβάλλουν δυσανάλογο βάρος σε έναν βασικό ευρωπαϊκό εμπορευματικό άξονα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε καταγράψει την παραπομπή το 2024.

Η Ρώμη δεν προσβάλλει ένα μεμονωμένο μέτρο. Το Τιρόλο εφαρμόζει ένα πλέγμα περιορισμών: απαγορεύσεις νυχτερινής και σαββατοκυριακάτικης κυκλοφορίας για βαρέα οχήματα, όρια στα είδη των εμπορευμάτων που μπορούν να μεταφέρονται οδικώς και ελεγχόμενη διοχέτευση φορτηγών στο συνοριακό πέρασμα του Κούφσταϊν, την κύρια είσοδο από τη Βαυαρία (κυβέρνηση Τιρόλου). Οι εταιρείες οδικών μεταφορών, το επιχειρηματικό συμφέρον που βρίσκεται πίσω από την ιταλική προσφυγή, στηρίζουν την αγωγή, επειδή οι περιορισμοί μετατρέπονται σε απρόβλεπτες καθυστερήσεις σε μια διαδρομή που δύσκολα μπορεί να παρακαμφθεί.

Η υγειονομική άμυνα του Τιρόλου έχει βάση

Το αντεπιχείρημα της Αυστρίας δεν είναι προσχηματικό. Μόνο στο Ίνσμπρουκ, περίπου 40.000 άνθρωποι εκτίθενται σε υψηλά επίπεδα κυκλοφοριακού θορύβου, ενώ 6.228 βρίσκονται πάνω από το όριο που συνδέεται με βλάβες στην υγεία, σύμφωνα με τοπικά δημοσιεύματα. Το ενωσιακό δίκαιο παρέχει έρεισμα σε αυτή την άμυνα: το άρθρο 36 της ΣΛΕΕ επιτρέπει περιορισμούς στο εμπόριο για λόγους υγείας και περιβάλλοντος, ενώ το άρθρο 191 της ΣΛΕΕ δεσμεύει την ΕΕ σε υψηλό επίπεδο περιβαλλοντικής προστασίας.

Το Τιρόλο αντιμετωπίζει και πρόβλημα παράκαμψης των αυτοκινητοδρόμων από τοπικούς δρόμους. Η ADAC, η γερμανική λέσχη αυτοκινήτου, ανέφερε ότι περίπου 411.000 οδηγοί προσπάθησαν να αποφύγουν την κυκλοφοριακή συμφόρηση περνώντας μέσα από χωριά του Τιρόλου κατά τη χειμερινή περίοδο 2025-26. Οι απαγορεύσεις εξόδου από τον αυτοκινητόδρομο θεσπίστηκαν ακριβώς για να μη μεταφερθεί το βάρος της διαμπερούς κίνησης σε μικρές κοινότητες.

Το νομικό κριτήριο είναι η αναλογικότητα: κάθε περιορισμός πρέπει να υπηρετεί πραγματικό στόχο υγείας ή περιβαλλοντικής προστασίας χωρίς να υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο. Η γνώμη του γενικού εισαγγελέα θα σταθμίσει αυτή την ισορροπία μέτρο προς μέτρο, αν και το Δικαστήριο μπορεί να καταλήξει διαφορετικά.

Η Γερμανία μένει εκτεθειμένη

Η Γερμανία υφίσταται τις παράπλευρες συνέπειες, επειδή ο διάδρομος του Μπρένερ συνδέει τη Βαυαρία και τη βόρεια Ευρώπη με τη βιομηχανική βόρεια Ιταλία. Οι γερμανικές εταιρείες logistics απορροφούν τους περιορισμούς του Τιρόλου ως κόστος και καθυστέρηση. Η κλασική πολιτική απάντηση, η μεταφορά φορτίων στον σιδηρόδρομο, σκοντάφτει σε ένα απλό δεδομένο: οι υποδομές δεν είναι έτοιμες.

Το γερμανικό υπουργείο Μεταφορών επιβεβαίωσε ότι η βόρεια σιδηροδρομική πρόσβαση του Μπρένερ, δηλαδή η σύνδεση που χρειάζεται η Βαυαρία για να τροφοδοτήσει τη βασική σήραγγα του Μπρένερ, μόλις εισέρχεται στην κοινοβουλευτική της φάση. Ο σχεδιασμός γύρω από το Ρόζενχαϊμ παραμένει πεδίο αντιπαράθεσης (Süddeutsche Zeitung), ενώ το κόστος μπορεί να ξεπεράσει τις προηγούμενες εκτιμήσεις των 8,6 δισ. ευρώ (Merkur). Η βιομηχανική ένωση του Τιρόλου προειδοποίησε ότι τα σιδηροδρομικά έργα στις γερμανικές γραμμές τροφοδοσίας έως το 2028 θα μειώσουν περαιτέρω τη διαθέσιμη χωρητικότητα κατά την κατασκευή. Εύθραυστη είναι και η οδική πλευρά: η γέφυρα Lueg στον Α13 θα λειτουργεί με περιορισμούς έως το 2030, συμπιέζοντας τη χωρητικότητα και από τις δύο κατευθύνσεις.

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει το Δικαστήριο

Αν η Αυστρία χάσει, το Δικαστήριο μπορεί να κρίνει ότι παραβίασε το δίκαιο της ΕΕ. Δεν μπορεί όμως να γράψει νέο σχέδιο διαχείρισης της κυκλοφορίας. Με βάση το άρθρο 260 της ΣΛΕΕ, η Αυστρία θα πρέπει να τροποποιήσει ή να περιορίσει τα μέτρα που θα κριθούν παράνομα. Χρηματικές κυρώσεις θα μπορούσαν να ακολουθήσουν μόνο αν αρνηθεί να συμμορφωθεί.

Μια απόφαση υπέρ της Ιταλίας, όμως, δεν θα λύσει το πρόβλημα που αναδεικνύει. Η ελεύθερη κυκλοφορία είναι νομική υποχρέωση σήμερα. Οι κάτοικοι του Τιρόλου σηκώνουν σήμερα το κόστος υγείας από τη διαμετακομιστική κυκλοφορία. Η σιδηροδρομική εναλλακτική που θα μπορούσε να συμφιλιώσει αυτά τα δύο δεδομένα θα φτάσει αργότερα, ίσως πολύ αργότερα. Το Δικαστήριο της ΕΕ μπορεί να ελέγξει την αναλογικότητα. Δεν μπορεί να κατασκευάσει τις γραμμές πρόσβασης, να τιμολογήσει τις οδικές μεταφορές με βάση το πραγματικό τους κόστος ή να αποφασίσει ποιες κοινότητες θα απορροφούν τα φορτία της Ευρώπης όσο οι κυβερνήσεις καθυστερούν τις υποδομές που έχουν υποσχεθεί.

Αυτό το ερώτημα ανήκει στους υπουργούς Μεταφορών της Αυστρίας, της Ιταλίας και της Γερμανίας, αλλά και σε μια Ευρωπαϊκή Επιτροπή που συγχρηματοδοτεί τη σήραγγα, χωρίς μέχρι τώρα να έχει καταφέρει να επιταχύνει επαρκώς τις γραμμές που οδηγούν σε αυτήν.