Η Ιταλία κλείνει τη Σένγκεν με την Ισπανία

Μεταξύ 50.000 και 60.000 άνθρωποι πέρασαν από το Μαρόκο στη Θέουτα μέσα σε περίπου ένα εικοσιτετράωρο, ενώ τουλάχιστον 57 πνίγηκαν ή ποδοπατήθηκαν στην παραλία Ταραχάλ (PBS, Boston Herald/AP). Οι αριθμοί άλλαζαν συνεχώς και παραμένουν προσωρινοί. Η Ισπανία ανέπτυξε στρατό. Λίγες ώρες αργότερα, η Ιταλία ανακοίνωσε στοχευμένους ελέγχους στις αφίξεις από την Ισπανία (DW). Η Γαλλία ενίσχυσε τα σύνορά της. Ο πανικός κινήθηκε στην Ευρώπη ταχύτερα από τα στοιχεία που τον τεκμηρίωναν.

Η Θέουτα είναι έδαφος της ΕΕ, αλλά όχι Σένγκεν όπως τη γνωρίζουμε

Η παραβίαση των συνόρων ήταν πραγματική και θανατηφόρα. Η Θέουτα, όμως, δεν είναι μια συνήθης πύλη προς την ευρωπαϊκή ενδοχώρα. Είναι ισπανική πόλη στη βόρεια ακτή του Μαρόκου, έδαφος της ΕΕ στην Αφρική, με κυριαρχία την οποία το Μαρόκο αμφισβητεί. Ο Πέδρο Σάντσεθ παρουσίασε την κρίση ως προσβολή της εδαφικής ακεραιότητας της Ισπανίας (New York Times).

Η είσοδος στη Θέουτα δεν ισοδυναμεί με είσοδο στην Ευρώπη χωρίς διαβατηριακούς ελέγχους. Το δίκαιο της ΕΕ προβλέπει ελέγχους ταυτότητας για όποιον φεύγει από τη Θέουτα ή τη Μελίγια, τον άλλο ισπανικό θύλακο στη Βόρεια Αφρική, πριν μπορέσει να φθάσει στην ηπειρωτική Ισπανία (EUR-Lex). Η Σένγκεν, η ζώνη των 29 χωρών όπου οι πολίτες περνούν συνήθως τα σύνορα χωρίς έλεγχο διαβατηρίων, αρχίζει ουσιαστικά μετά από αυτό το φίλτρο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαίωσε στη διάρκεια της κρίσης ότι δεν είχαν εντοπιστεί μετακινήσεις από τη Θέουτα προς άλλα κράτη-μέλη (Euronews, Notimérica).

Αυτό το χάσμα ανάμεσα στις εικόνες και στη νομική γεωγραφία της κρίσης εξηγεί γιατί οι αντιδράσεις είχαν τόσο μεγάλη πολιτική σημασία.

Αντιδράσεις πριν από τα στοιχεία

Η κίνηση της Ιταλίας πήρε τη μεγαλύτερη δημοσιότητα. Η Ρώμη την παρουσίασε ως αναστολή της Σένγκεν με την Ισπανία, με στόχο υπηκόους τρίτων χωρών που φθάνουν αεροπορικώς ή διά θαλάσσης (Guardian). Ολλανδικά δημοσιεύματα, πάντως, κατέγραψαν αδύναμη τεκμηρίωση για πραγματική δευτερογενή μετακίνηση προς την Ιταλία (NRC). Η Γαλλία ενίσχυσε ελέγχους που διατηρεί ήδη από τις επιθέσεις στο Παρίσι το 2015, γεγονός που καθιστά δύσκολο να διακριθεί η γαλλική απάντηση από τη συνήθη πρακτική (Politico).

Η πολιτική ρητορική πήγε πολύ παραπέρα. Στην Ολλανδία, ο Γκέερτ Βίλντερς ζήτησε την αποβολή της Ισπανίας από τη Σένγκεν. Στην Αυστρία, το FPÖ χαρακτήρισε τη Θέουτα «ενορχηστρωμένη εισβολή». Οι ισχυρισμοί αυτοί συγκρούονται με τα στοιχεία της Frontex: οι παράτυπες διελεύσεις στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ από τον Ιανουάριο έως τον Ιούνιο του 2026 ανήλθαν σε περίπου 49.000, μειωμένες κατά 37% σε ετήσια βάση (Kurier). Το κύμα στη Θέουτα ήταν τεράστιο αν ιδωθεί μόνο του. Η συνολική ευρωπαϊκή τάση, όμως, δεν ήταν ανοδική.

Το δίκαιο της ΕΕ επιτρέπει σε κάθε μέλος της Σένγκεν να επαναφέρει προσωρινά ελέγχους στα δικά του σύνορα, όταν αντιμετωπίζει σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη (European Commission). Δεν επιτρέπει σε κανένα κράτος-μέλος να αποβάλει μονομερώς άλλο κράτος από τη ζώνη (Deutschlandfunk).

Η Πορτογαλία πρόσφερε την πιο καθαρή αντίθεση. Το ακροδεξιό Chega ζήτησε άμεση επαναφορά ελέγχων στα σύνορα με την Ισπανία (RTP). Ο πρωθυπουργός Λουίς Μοντενέγκρο χαρακτήρισε την κατάσταση σοβαρή, αλλά απέρριψε την αναστολή της Σένγκεν, επιλέγοντας την ενισχυμένη συνεργασία (ECO).

Η πίεση του Μαρόκου και το κενό απόδειξης για ενορχήστρωση

Αρκετές κυβερνήσεις διάβασαν το κύμα ως άσκηση πίεσης του Μαρόκου προς την Ισπανία. Το Μαρόκο ελέγχει την αστυνόμευση γύρω από την περίμετρο της Θέουτας και μπορεί να σφίγγει ή να χαλαρώνει την πρόσβαση κατά βούληση. Οι μαροκινές δυνάμεις χρησιμοποίησαν αργότερα αντλίες νερού και προειδοποιητικούς πυροβολισμούς για να σταματήσουν νέες διελεύσεις, ενώ ο πρεσβευτής του Μαρόκου αρνήθηκε ότι το Ραμπάτ ενέκρινε όσα συνέβησαν (The Journal/AP). Ισπανοί αξιωματούχοι έδωσαν διαφορετική εξήγηση: διακινητές εκμεταλλεύθηκαν φήμες γύρω από πρόσφατη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου, η οποία απαγόρευσε τις συνοπτικές επιστροφές μεταναστών που φθάνουν διά θαλάσσης (Al Jazeera).

Τα διαθέσιμα στοιχεία τεκμηριώνουν την επιρροή που έχει το Μαρόκο. Δεν αποδεικνύουν ότι το Ραμπάτ οργάνωσε το συγκεκριμένο κύμα.

Η κρίση άφησε πραγματικούς νεκρούς και δημιούργησε πραγματική κατάσταση ανάγκης στα σύνορα. Δεν παρήγαγε, όμως, στοιχεία για απειλή ασφαλείας σε όλη τη ζώνη Σένγκεν. Η διάκριση έχει σημασία, επειδή οι κυβερνήσεις που αντέδρασαν ταχύτερα αντιμετώπισαν τη Θέουτα ως απόδειξη ότι το σύστημα πολιορκείται, ενώ η νομική γεωγραφία, η εκτίμηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και η τάση που καταγράφει η Frontex έδειχναν το αντίθετο. Η Μαδρίτη δεν μπορεί να καταστήσει τη Θέουτα διαχειρίσιμη χωρίς το Ραμπάτ. Το Ραμπάτ μπορεί να αρνείται την ευθύνη, διατηρώντας ταυτόχρονα τον μοχλό πίεσης. Το τίμημα το πλήρωσαν οι άνθρωποι που βρέθηκαν στην παραλία Ταραχάλ.