Ιταλία και Τυνησία απορρίπτουν τη λιβυκή ΑΟΖ

Η Ιταλία και η Τυνησία απέστειλαν χωριστές επίσημες επιστολές στον ΟΗΕ, απορρίπτοντας τη μονομερή ανακήρυξη Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης από τη Λιβύη στην κεντρική Μεσόγειο. Η ΑΟΖ δίνει σε ένα παράκτιο κράτος δικαιώματα στην αλιεία, στους ορυκτούς πόρους του βυθού και στην ενέργεια έως τα 200 ναυτικά μίλια από τις ακτές του, χωρίς όμως να ισοδυναμεί με πλήρη κυριαρχία. Μέχρι σήμερα, μόνο η Ελλάδα και η Κύπρος είχαν αμφισβητήσει επισήμως το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, τη συμφωνία που χάραξε θαλάσσια όρια τα οποία, σύμφωνα με την Αθήνα και τη Λευκωσία, τέμνουν δικές τους αξιώσεις. Με την Ιταλία και την Τυνησία, η αντίδραση αποκτά πλέον βάρος και από τις δύο πλευρές της Μεσογείου.

Τι κάνει μια επιστολή διαμαρτυρίας στον ΟΗΕ και τι δεν κάνει

Με βάση τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, τα κράτη με αντικείμενες ή γειτονικές ακτές δεν μπορούν να επιλύσουν επικαλυπτόμενες θαλάσσιες διεκδικήσεις απλώς καταθέτοντας έναν χάρτη στον ΟΗΕ. Τα άρθρα 74 και 83 προβλέπουν ότι η οριοθέτηση πρέπει να γίνεται με συμφωνία, με στόχο μια δίκαιη λύση (πλήρες κείμενο της Σύμβασης). Ο ΟΗΕ καταγράφει τη θέση ενός κράτους, δεν την επικυρώνει· μια μονομερής κατάθεση δεν δεσμεύει κράτη των οποίων τα δικαιώματα επηρεάζονται (φάκελος του ΟΗΕ για τη Λιβύη).

Η κατάθεση διαμαρτυρίας περνά στο επίσημο αρχείο τη μη αποδοχή της αξίωσης. Αφαιρεί από τη σιωπή την πιθανότητα να ερμηνευθεί ως συναίνεση και στέλνει μήνυμα σε ενεργειακές εταιρείες, διπλωμάτες και δικαστήρια ότι το όριο παραμένει αμφισβητούμενο. Σύμφωνα με το Πενταπόσταγμα, η Λιβύη υπέβαλε τη ρηματική της διακοίνωση στις 27 Μαΐου 2025, η Τυνησία κατέθεσε ένσταση στις 19 Απριλίου 2026 και η Ιταλία στις 26 Μαΐου 2026. Τα ακριβή κείμενα στον ΟΗΕ δεν έχουν επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων της ΕΕ χαράσσουν τη γενική πολιτική κατεύθυνση, είχε δηλώσει τον Δεκέμβριο του 2019 ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο «παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη» (συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου). Η Ιταλία και η Τυνησία προσθέτουν τώρα τις δικές τους αντιρρήσεις σε εκείνη την ευρωπαϊκή θέση, ενισχύοντάς την από άλλο τμήμα της Μεσογείου.

Διαφορετικές χώρες, διαφορετική νομική βάση

Οι ιταλικές και οι τυνησιακές ενστάσεις δεν πατούν στο ίδιο νομικό έδαφος. Η Ιταλία φέρεται να επικαλέστηκε θαλάσσια όρια που συνδέονται με την απόφαση του 1985 του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για την υφαλοκρηπίδα Λιβύης και Μάλτας (υπόθεση Λιβύης-Μάλτας), υποστηρίζοντας ότι οι λιβυκές διεκδικήσεις προδικάζουν ιταλικά δικαιώματα. Η Τυνησία αναφέρθηκε στη δική της υπόθεση με τη Λιβύη ενώπιον του ίδιου δικαστηρίου το 1982 (υπόθεση Τυνησίας-Λιβύης), παρουσιάζοντας την ένστασή της ως υπεράσπιση υφιστάμενης διμερούς νομικής βάσης και όχι ως πράξη αλληλεγγύης προς την Ελλάδα ή την Κύπρο.

Οι δύο κινήσεις έχουν διαφορετικό πολιτικό βάρος. Η Ρώμη αντιδρά νομικά, αλλά κρατά ανοιχτούς τους διαύλους με τη Λιβύη. Η Ιταλία χρειάζεται τη λιβυκή συνεργασία για τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών στην κεντρική Μεσόγειο και για τις ενεργειακές συμπράξεις που εντάσσονται στο σχέδιο Ματέι της Τζόρτζια Μελόνι, το οποίο παρουσιάζει την Ιταλία ως γέφυρα μεταξύ Βόρειας Αφρικής και Ευρώπης μέσω φυσικού αερίου και υποδομών (ανάλυση για το σχέδιο Ματέι). Η Τύνιδα κινήθηκε πιο αθόρυβα, ενώ στη δημόσια διπλωματία της επιμένει στην ανάγκη πολιτικής λύσης υπό λιβυκή ευθύνη και όχι σε θαλάσσια αντιπαράθεση (τυνησιακό δημοσίευμα). Η νομική κατάθεση και ο διπλωματικός τόνος δείχνουν προς διαφορετικές κατευθύνσεις.

Το κενό της εφαρμογής

Οι ενστάσεις δεν ακυρώνουν τη λιβυκή αξίωση. Αυξάνουν το κόστος για όποιον θα επιχειρούσε να τη μεταχειριστεί ως οριστικοποιημένο θαλάσσιο όριο, αλλά το αυξημένο κόστος δεν ισοδυναμεί με αλλαγή συμπεριφοράς.

Τρεις περιορισμοί δείχνουν τα όρια των επιστολών διαμαρτυρίας. Ο ΟΗΕ δεν διαιτητεύει συνοριακές διαφορές· κρατά το αρχείο. Τα δικαστήρια χρειάζονται δικαιοδοσία, ενώ η Τουρκία, που στηρίζει τη λιβυκή θέση, δεν είναι μέρος στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και θεμελιώνει τις αξιώσεις της στο εθιμικό διεθνές δίκαιο. Η Άγκυρα έχει στείλει πρόσφατα δικές της επιστολές στον ΟΗΕ, αμφισβητώντας ελληνικές, κυπριακές και αιγυπτιακές θαλάσσιες θέσεις (σχετικό δημοσίευμα). Κανένα δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί για τις σημερινές γραμμές και οι μηχανισμοί επίλυσης διαφορών της Σύμβασης δεν μπορούν να επιβληθούν στην Άγκυρα χωρίς τη συναίνεσή της.

Το πρακτικό τεστ είναι αν οι ενεργειακές εταιρείες θα κρίνουν τη ζώνη αρκετά αβέβαιη ώστε να αποφύγουν άδειες έρευνας και αν η Λιβύη ή η Τουρκία μπορούν να συνεχίσουν να πιέζουν μέσω συμβάσεων και παρουσίας ισχύος στα ανοικτά των λιβυκών ακτών. Η Ελλάδα, η Κύπρος, η Ιταλία και η Μάλτα εμβάθυναν πρόσφατα τη ναυτιλιακή τους συνεργασία σε σύνοδο στη Ρώμη (σχετικό δημοσίευμα), ενώ η Γαλλία και η Ιταλία υιοθέτησαν από κοινού στην Αντίμπ, στις 25 Ιουνίου, ρυθμίσεις ναυσιπλοΐας που συνάδουν με το Δίκαιο της Θάλασσας (κοινή δήλωση του Ελιζέ). Αυτά είναι σήματα ευθυγράμμισης, όχι εργαλεία επιβολής.

Ο νομικός φάκελος απέναντι στη λιβυκή αξίωση μεγαλώνει. Ο φάκελος της εφαρμογής παραμένει λεπτός.